FreeBSD-тэй эргэн нөхөрлөв

Хамгийн анх НэтСофт-д ажилд ороод танилцаж байсан FreeBSD-тэй хоёр жил гаруй дотно нөхөрлөж байгаад жил гарны өмнөөс зөвхөн Ubuntu болсон. Харин өчигдөр ажлын шаардлагаар ахиад FreeBSD-тэй нөхөрлөх хэрэг гарав. Сүүлд ашиглаж байхад 6-р хувилбар гараад удаагүй байсан шиг санаж байна, өдөржин л FreeBSD-тэй ноцолдож суудаг байж. Ажил дээрээ уншиж туршаад л, гэртээ харьж үргэлжлүүлж хийгээд л ёстой нөгөө нэг сисадминий амьдралын хэв маягаар амьдардаж байж. Хоёр жил шахам ноцолдоод овоо зүйл сурч авсан юмдаг.

Одоо байгаа сүүлийн хувилбар нь 7.0 байна, дараагийнх нь мэдээж 7.1 байна байх. Сонирхоогүй удсан болохоор шинэ шинэ боломжууд юу орсныг ч бас юу орох талаар ч мэдэх юм алга. Сүүлд сонсохнээ олон процессортой системүүд дээр илүү сайн ажилладаг болсон гэж байх шиг байсан. Ямар ч байсан суулгах болон програм нэмж суулгах аргачлалууд 5-р хувилбарт байснаас сүртэй өөрчлөгдөөгүй байна. Хуучны сайхан ports, cvsup, make гээд бүгд яг хэвээрээ. ports-оо нэг шинэчилж аваад ажилд хэрэгтэй хэдэн програмуудаа суулгалаа, болж байна. Харин хуучин чаддаг байсан цөмийг шинээр байгуулах ажлаа барах эсэхдээ эргэлзлээ. Элдэв юм ухалгүй шууд тохиргооны файлыг өөрчлөн өөрийн гэсэн цөмийн тохиргоог үүсгээд, байгуулаад дараа нь суулгаж орхив. Системээ дахин ачааллах эсэхэд санаа зовж байсан боловч бүх зүйл сайхан болжээ. Үүнийхээ дараагаар bind болон openssh-д илэрсэн цоорхойнуудыг засварлаад систем маань бэлэн болов.

Хэрэв FreeBSD сонирходог бол ports-ыг хэрхэн ажилладаг болон Makefile-ыг хэрхэн унших талаар сайн мэдлэгтэй байх хэрэгтэй. Үүнийг мэдэхгүйгээр системдээ хэрэгтэй програмуудаа суулгаж чадахгүй, чадсан ч хог новш болгоход хялбар байна. Дараа нь хэрхэн системийн цоорхойг эх кодоос засварлах, суулгах талаар суралцах хэрэгтэй, ингэхгүй бол систем маань цоорхойтой байх болно. Бас нэг чухал зүйл нь өөрийн гэсэн цөмийг байгуулж сурах. Өөрийн гэсэн цөмийг байгуулахад багагүй мэдлэг, туршлага хэрэгтэй бөгөөд үүний дараа яг танд хэрэгтэй зүйлсийг агуулсан цомхон цөмтэй болно. Цомхон цөм маань санах ойд бага зай эзлэхээс гадна хурдан эхэлнэ, элдэв цоорхойд өртөх нь бага байдаг. Ингээд ажлаа явуулаад илүү дотно нөхөрлөөд байж дээ.

Ажлын багажнаасаа салахаа шахлаа

Өчигдөр ажлынхаа залуустай ярилцаж суунгаа ууж байсан Sprite-аа өөрийн нөүтбүүкэн дээрээ асгаад орхив. Хамаг хурдаараа унтраагаар бас зайг нь салгав. Яах учраа олохгүй хэсэг бодлоо. Уг нь Thinkpad ус нэвтрүүлэхгүй хамгаалалттай бөгөөд гар дээр нь ус асгахад дотогш ордоггүй гэж дуулсан ч бас л түгшүүртэй. Доороос нь бас хажуугаас нь ундаа урсана. Хэсэг бодож байгаад ямар ч байсан задлаад доторхийг нь цэвэрлэе гэж шийдээд энэ зааврын дагуу задалж үзэв. Гар болон ус зайлуулах хэдэн хэсэг нь норсон болохоос санах ой, процессор гээд дотор төхөөрөмжүүд ер нь нороогүй байгааг хараад баярласан гэж. Дараагийн удаа шингэн асгавал хөдөлгөлгүй зүгээр л гойжиж дуустал нь хүлээх хэрэгтэй юм байна гэж ойлголоо. Ямар ч байсан ажлын багаж маань бүрэн бүтэн үлдсэн гэж ...

Линукс хэрэглэгчдийн бүлгийн тухай бодрол

Сүүлийн хэдэн сарын турш нэгэн зүйл миний санааг зовоосон нь линукс хэрэглэгчдийн бүлгийн маань өнөөгийн байдал. Линукс маань өөрөө хэн нэгэн эсвэл аль нэгэн компаний хараат бүтээгдэхүүн бус харин интернэтийн үй түмэн хэрэглэгч, хөгжүүлэгчдийн өмч, бүтээл учир тэр бүгдийн хайр хүндлэл, хүчин зүтгэлийн үндсэн дээр оршин тогтнож, амьдарч байдаг билээ. Өөрөөр хэлбэл бид өөрсдийн туршлагаасаа бусадтайгаа хуваалцаж, чаддаг нь чаддаггүйдээ туслаж, дэм дэмэндээ дээс эрчиндээ гэсэн зарчмаар явна. Ийм л замаар линукс маань сүүлийн арван долоон жил хөгжиж өнөөгийн түвшинд хүрсэн нь нууц биш. Гэтэл бид энэ зарчмыг нэг л хэрэгжүүлж чадахгүй байх шиг.

Бүлгүүдийн үүсэл ба уналт. Бид анх OpenMN баг гэж байхад линукс хэрэглэгчдийн бүлгийг байгуулан ажиллаж байсан ч тодорхой хэдэн шалтгаанаас (би хувьдаа мэдэж байгаа) болж нурсан. Дараа нь юникс хэрэглэгчдийн бүлэг гээд үүсч үүндээ юникс гэж нэртэй бүх үйлдлийн системийн хэрэглэгчдийг нэгэн дээвэр дор нэгтгэхийг эрмэлзсэн. Бас л тодорхой хэдэн шалтгаанаас болж нурсан, үүнд нь би өөрөө ч өөрийн мэдэлгүй түлхэц өгсөн. Сүүлд нь liMNux гэдэг нэртэй линукс хэрэглэгчдийн бүлэг байгуулагдсан боловч бас л тодорхой хэдэн шалтгааны улмаас амжилт (миний санасан) олж чадаагүй л байна. Энэ бүх түүхийг эргээд харахад эхний удаад линукс маань маш түүхий бас ашиглахад маш хэцүү байсан дээрээс нь ихэнх нь оюутан байсан тул цаг зав муу. Өөрсдөө ч бусдад зааж зөвлөж байх туршлагагүй ч хэрэндээ их хичээцгээсэн, тодорхой амжилт олсон. Юникс хэрэглэгчдийн бүлэгт маань цөөн ч гэсэн туршлагатай хэрэглэгчид байсан болохоор өмнөхөө бодвол илүү амжилттай байсан болов уу. Гэвч гишүүд нэмэгдэхийн хэрээр шинэ шаардлага, боломжууд хэрэгтэй болсон ч энэ нь бараг л хаалттай байсан тул төдийлөн цаг үетэйгээ нийлж томорч чадаагүй юм. Хэдий тийм ч бид тэнд жинхэнэ нөхөрлөл үүсгэж, нэг нэгдээ туслаж, цомхон ч гэсэн хүчтэй баг бүрдүүлж чадсан. LiMNux дээр бас өмнөх алдаа давтагдахаас гадна энэ олон хуваагдлын эцэст залуус маань хаашаа хандахаа мэдэхээ байсан шиг санагддаг юм. Миний нэг гайхдаг юм нь бас би өөрөө ч өөрийн мэдэлгүй автдаг зүйл нь талцал хуваагдал. Сав л хийвэл талцаж хуваагдаад тал тал тийшээ хараад суучихна, нэг нь зөв юм хийсэн ч нөгөө нь дэмжихгүй. Энэ их сонин үзэгдэл.

Нээлттэй эхийн шинж, зарчим. Нээлттэй эхийн маань өөрийн шинж нь ямар нэг өмчлөлд байдаггүй, харин хамт олны өмч юм. Хэн нэг нь үүсгэж болно, нэг хэсэг манлайлж болно гэхдээ ажлаа хийж чадахгүй байгаа бол дараагийн хүндээ халаагаа өгөх л ёстой. Гэхдээ өмчлөлгүй гэдэг нь нэг нэгийгээ дээрэмдэж, булаах нэр биш харин бөөнөөрөө асуудлыг ярилцаж, хэлэлцэж, санал хурааж байж шийд гаргана. Бултаараа хэлэлцвэл буруугүй гэдэг байхаа. Энэ маягаар халаагаа өгч, шинэ үеийнхэн байнга төрөн гарч ирж байдаг. Харин бидний аливаа юмыг өмчлөх дуртай зан нь энэхүү урсгалыг саармагжуулаад байх шиг. OpenMN чинь Бадралынх, юникс чинь g0mb0-ынх, харин тэр линукс чинь Дөлөөгийнх гэсэн ш дээ гэж ярих нь холгүй, ингээд бас өөрсдийгөө хаах юм. Бас би бүлэгт чинь элсэх гэсэн юм намайг бүртгэж авах уу, төлбөр ёлбор нь хэд вэ гэж асууна. Үгүй ээ, энэ чинь нээлттэй эхийн төслүүд, бүлгүүд хэн ч нээлттэй, хэн ч элсэж болно. Та тэнд дарга байна уу, гишүүн байна уу эсвэл хэн ч байсан асуудал босгож, хамт хэлэлцэж болно.

Өнөөдрийн байдал. Дэлхий дахинд линукс маань хүчээ аваад олны анхаарлын төвд орчихлоо. Үүнээс болоод ч тэр үү сүүлийн үед хүүхэд залуус маань линуксыг сонирхон судлах нь нэмэгдэж байна. Бас удахгүй бид 20000 бяцхан линукс хэрэглэгчдээ хүлээн авах гэж байна. Гэтэл тэднийгээ өлгийдөн авч, анхны нислэгийг нь хийхэд туслах ёстой линукс хэрэглэгчдийн бүлэг маань нэг л бишээ, амьд үхсэн нь мэдэгдэхгүй. Хувьдаа анх туршлагагүй болохоор туслаж чаддаггүй байсан бол одоо туршлагагүй байх ямар байдгийг ер нь мартагнаж байх шиг. Шинэ сонирхогч, хэрэглэгчдэд юу хэрэгтэй байгааг ойлгож чадахгүй байх шиг. Та нарт маань ямар тусламж хэрэгтэй байна вэ? Цаашид энэ бүлгийг хэрхэн авч явах вэ? Энэ асуудлаар тун удахгүй зарлагдах Open Beer Party дээр ярилцахаар төлөвлөж байгаа. Хараахан хаана хэзээ гэдгээ шийдээгүй байна. Гэхдээ хэрэв та линукс сонирходог бол, хэрэглэдэг бол эсвэл тийм найз нөхөд байгаа бол зарлагдахаар нь яваад очоорой, бүгдээрээ хамтдаа ярилцъя, хэлэлцье тэгээд асуудлыг шийдье. Танд ямар ч санаа эсвэл бэрхшээл байж болно, бид олуулаа чадна. Одоо ч гэсэн сэтгэгдэл хэлбэрээр үлдээж болно шүү дээ. Нээлттэй эхийн тоглоомын дүрэм их хялбар, хожигдвол бүгдээрээ хамтдаа хожигдоно, ялвал бүгдээрээ ялна.

OLPC төслийн хамт олонтой уулзав

OLPC буюу хүүхдийн нөүтбүүк төслийнхөн манай линукс сонирхогч залуустай уулзах хүсэлт гаргасны дагуу өнгөрсөн баасан гарагт хэсэг залуус уулзаж төслийн явц, бэрхшээл гээд олон зүйлийн талаар ярилцлаа. Тэнд төслийн удирдагч Elana болон техникийн туслалцаа үзүүлэхээр Tyler, Chris нар ирсэн байсан юм. Хамгийн гайхалтай нь тэнд очоод би хүүхдүүдэд очиход бэлэн болсон монгол хэл дээрх ногоон компьютерүүдийг харлаа. Chris гээд залуу нь өмнө манайд 2 жил амьдарсан гээд монголоор ойлгодог, ярьдаг залуу орчуулгад ихээхэн үүрэгтэй оролцсон бололтой, харин Tyler маань Chris-ийн тусламжтай ихэнх техникийн асуудлыг шийдэлцээд явж байсан байх юм. Бас бус хүмүүс нэлээн оролцсон гэж байсан. Цомхон бөгөөд чадварлаг баг нягт уялдаатай ажиллахаар ямар их ажлыг бүтээж болдгийн жишээ байх.

Харин хамгийн том бэрхшээл нь монгол талын төслийн ахлагч гэсэн шүү. Нөгөө хүн нь төслийг сайн зохион байгуулж чадаагүйгээс болж санхүүжилт саатахаас авахуулаад олон бэрхшээл учирч байгаа ба хамгийн гол нь 9-р сарын 1-нд бэлэн болсон нөүтбүүк маань хүүхдүүддээ очиж амжихгүй болж байх шиг байна гэсэн. Бас боловсрол, нээлттэй эхийн програм хангамжийн талаар хангалтгүй мэдлэгтэй гэж шүүмжилж байсан. Тэр хүний муугийнх биш харин зүгээр л нээлттэй эхийн програм хангамжийн бидэнд олгож буй боломж, хэрхэн ажиллах хамгийн гол нь гадаадын төсөлтэй яаж ажиллах туршлагагүй л байгаа байх. Яг үнэндээ бидний дунд нээлттэй эхийн програм хангамж хэрхэн хөгжиж, хэрхэн хамтран ажиллаж, хэрхэн шийдвэр гаргаад, яаж амьдралаа залгуулах талаар мэдлэгтэй хүн хуруу дарам цөөхөн гэдэгт би эргэлзэхгүй байна. Гэхдээ л монголын хойч үед тус болохоор ирсэн байхад асууж байгаад сайн туслаад, дэмжээд өгч болмоор. Энэ монголчуудын нэрэлхүү занг уу.

Энд ажиллаж байгаа хэдэн мэргэжилтнүүд тун удахгүй нутаг буцах юм байна. Тэдний дараагаар ажлыг хариуцан явуулах нэг програм хангамжийн, нэг техник хангамжийн бас нэг туслах гээд гурван хүн бэлтгэж байгаа. Энэ гурван залуу л хорин мянган компьютерүүдийг Монгол Улс даяар суурилуулж, гарсан техникийн асуудлуудыг шийдэж авна гэсэн. Би тэдний талаар сайн мэдэхгүй, гэхдээ тэд энэ ажлын хаана нь ч хүрэхгүй гэдгийг мэдэж байна. Тун удахгүй монголын линукс хэрэглэгчдийн бүл 20000-р нэмэгдэнэ, тэд хөөрхөн бяцхан дүү нар минь байх болно. Линукс сонирхогч, хэрэглэгч залуус бид урьд өмнөхөөсөө илүү хамтран ажиллаж нэг нэгнийгээ туслаж, дэмжихийн хажуугаар эдгээр бяцхан линуксиддаа ч ихийг сурч мэдэж, хорвоог танихад нь туслах хэрэгтэй. Бүгдээрээ дахин хүчээ нэгтгэцгээе.

OOo монгол хэл дээр

OpenMN багийн залуус маань маш том ажлын ард гарснаа өнөөдөр зарлаж байна. Энэ нь албан хэрэглээний програмын багц болох OpenOffice.org-ыг эх хэл дээрээ ашиглах боломжтой болгосон явдал юм. Өөрөөр хэлбэл та Microsoft Word, Excel, PowerPoint зэрэг програмуудтай энэ тэнцэхүйц боломжтой програм хангамжуудыг монгол хэл дээрээ ашиглана гэсэн үг. Яг одоо Мэдээллийн Технологийн Үндэсний Паркийн хурлын танхимдтанилцуулах үйл ажиллагаа явуулж байгаа, 16 цаг хүртэл үргэлжилнэ гэсэн.

Яагаад Microsoft Office-г орчуулаагүй вэ? Microsoft Office програмын багц нь мэдээж Microsoft компаний бүтээл бас түүний өмч. Нэгэнт өмч нь болохоор тэр багцыг хэрэглэгчдэд ямар нөхцлөөр хэрэглүүлэх, цаашид хэрхэн хөгжих хувь заяаг тэд л шийднэ. Тэд програм хангамжаа төлбөртэйгээр худалдаж, хэрэглэгчдэд ашиглахаас биш хөгжүүлэлтэд оролцох, өөрчлөлт хийх боломжгүй байхаар шийдсэн. Харин OpenOffice.org нь нээлттэй эхийн програм хангамж, өөрөөр хэлбэл эзэд нь бид. Бид хөгжүүлэлтэд нь оролцож, өөрчлөлт хийж бас тэгээд хэнээс ч зөвшөөрөл авалгүйгээр орчуулж болно. Энэ л боломжийг залуус маань ашиглаж, ийм сайхан боломжийг бидэнд олгож байна. Та компьютераа ашиглаж албан хэрэгээ хөтлөхдөө англи хэл сурах хэрэггүй боллоо, эх хэлээрээ л ашигла. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг http://mn.openoffice.org бас http://www.openmn.org хаягуудаас тус тус аваарай.

Бид анх OpenMN байгуулчихаад GNOME, KDE зэрэг нээлттэй эхийн програм хангамжуудын багцыг орчуулж байсан боловч OpenOffice.org-ийн овор хэмжээ, цар хүрээнээс нь хальшраад төдийлөн зоригтой орж чадахгүй байсан юм. Харин бидний шинэ үе энэ ажлыг маш амжилттайгаар гүйцэтгэсэн байхыг хараад үнэхээр бахархаж байна. Энэ ялдамд Бадрал болон OpenMN багийн бусад гишүүддээ баяр хүргэе, та нар чадсан шүү гэж хэлмээр байна. Бас цаашдын ажилд нь амжилт хүсье.

OLPC уулзалт

Бид бүхний хүүхдийн нөүтбүүк гэдэг нэрээр андахгүй One Laptop Per Child төслийн монгол дахь талынхан манай линукс сонирхогч, хэрэглэгчидтэй танилцаж, уулзаж, энэхүү төслийнхөө талаар танилцуулах, хэрхэн ажиллах талаар зааж өгөхийг хүссэн юм. Мэдээж энэхүү төсөл нь линуксыг ашигладаг ба одоогийн байдлаар Fedora 6 ашиглаж байгаа, харин шинэ хувилбартаа Fedora 9 рүү шилжүүлэх юм гэсэн. Олон үг эс нуршин маргааш буюу баасан гарагийн 17 цагт Сүхбаатарын талбайн баруун талд байрлах Budweiser-ын үүдэнд уулзалдахаар болсон шүү. Хаана суухаа тогтоогүй байгаа болохоор өөр тийш очиж болзошгүй тул цагаа бариарай. Хэрэв та линукс сонирходог, хэрэглэдэг, цаашлаад OLPC төсөлд туслаж, бяцхан дүү нартаа багахан ч болов туслахыг хүсч байвал маргааш уулзацгаая.

M-Club-ын гишүүн болов

Өнгөрсөн баасан гарагт мартсан (мэдээж хийгээгүй) ажлаа хийхээр TEDY төв орж яваад M-Club-ын гишүүн болов. Хэдэн сарын ч өмнө юм бэ дээ анх нээгдэж байхад нь манай ажлын хүн ийм шинэ газар нээгдэж гэнэ, гоё газар байна, гэхдээ зөвхөн дараа төлбөрт хэрэглэгчдэд юм байна гэж хэлж байсан болохоор сонирхоож орж үзлээ.

Миний бодлоор M-Club бол Мобигийн хэрэглэгчдэд л хүргэж байгаа болохоос биш бүх залуучуудад жинхэнэ дутагдаж байсан тэр л үйлчилгээ. Тэнд тамхи байхгүй, архи эсвэл согтуу хүн байхгүй. Тэнд харин цагийг зугаатай, хөгжилтэй хамгийн гол нь бидний хэлээд байдгаар зөв зохистой өнгөрүүлэхэд хэрэгтэй эхний орчин бүрджээ. Хэрэв та компьютер тоглоомонд дуртай бол тэнд PS3 маш олон тоглоомын сонголттой байна, кино үзэх дуртай бол хосоороо тухлан сууж үзэх эсвэл 50-уулаа нийлээд жижиг театр-т үзэх боломж ч байна. Бас та найз нартайгаа ярьж хөөрөөд, хөгжим сонсох бол тийм боломж нь ч байна. Ер нь их аятайхан газар байна лээ. Өнөөдөр би зүгээр орж танилцаад, харчаад гараад ирсэн тэрнээс тоглож, кино үзсэнгүй. Гэхдээ та энд үнэгүй биш харин төлсөн төлбөрөөсөө оноо цуглуулаад тэрүүгээрээ орж үйлчлүүлэх юм билээ. Төлсөн төлбөрийн тань 25%-р оноо орох юм гэсэн шүү.

Зүгээр байхгүй бас шүүмж хэлчихье. Мобигийн хэрэглэгчдэд зориулсан болохоор гадны хүн оруулах журам нь жоохон чанга юм шиг. Танд шинэ гишүүн болохоор тань тус бүр 1000 оноотой 2 ширхэг эрхийн бичиг өгнө, түүгээрээ л гишүүн биш хүмүүсийг хамт авч орох боломжтой. Гэтэл би ганцаараа ороод сүртэй хийгээд байх юм байхгүй, харин дүүгээ дагуулж орвол хоёр хүнээр бодоод онооноос маань хасдаг бол оноогоо дуустал нь тоглоод, кино үзэх байх даа. Бас гишүүн болоход хэрэглэсэн хугацааг нь харгалзаж үзэж байна лээ, энэ нь ялгаж байгаа хэдий ч нөгөө талаасаа үнэнч хэрэглэгчиддээ илүү үнэ цэнэтэй болж байгаа байх. Яваандаа энэ шаардлага нь арай хөнгөрөх болно гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна. Гэхдээ нэг очоод үзээрэй, гишүүн болгочих ч юм билүү. Бас вэб нь их үхмэл юм шиг санагдсан, яваандаа сайжрах байлгүй дээ.

Нээрээ хэрэв таны дугаар албан байгууллагын тань нэр дээр байгаа бол байгууллагаасаа албан бичиг авах хэрэгтэй юм билээ шүү. Нэг очиж үзчихээд илүү дэлгэрэнгүй нэг бичье. Эцэст нь хэрэв та Мобигийн дараа төлбөрт хэрэглэгч бол очоод гишүүн нь болчиход илүүдэхгүй юм билээ, бас дэлгэрэнгүй мэдээллийг http://www.m-club.mn хаягаас авч болно.

Тэнэг fat32 ба файлын системүүд

Мэдээллээ нөөцөлж авч зуур нэг алдаа гарсан нь ихэд гайхал төрүүлэв. Тэр нь FAT32-р форматласан байсан зөөврийн диск рүү 6ГБ хэмжээтэй файл хуулахтай холбоотой алдаа байв. Яг үнэндээ би FAT32 нь 4ГБ-с дээш хэмжээтэй файлтай ажиллаж чаддаггүй гэдгийг мэдэж байсан ч амьдрал дээр ингэж тулгарна чинээ бодож байсангүй. Тэр том файл нь төдийлөн чухал биш байсан учир нөөцөлж авсангүй. Бас хэдэн сарын өмнө манай хариуцан ажилладаг нэг сервер дээр файлын системтэй холбоотой нэг сонин алдаа гарч байж билээ. Нэг хавтсан дотор файл үүсгэж болдоггүй, харин бусдад нь болоод байдаг. Үүсгэх гэхээр диск дүүрэн байна гэж алдаа өгөөд, шалгаад үзэхээр дүүрээгүй байдаг. Ихэд гайхаж байгаад өмнө уншиж байсан нэг зүйлийг санаад баталгаажуулахаар хэсэг интернэт ухаж билээ. Асуудал нь ext3 файлын системтэй дискний нэг хавтсанд 32 мянгаас дээс файл байж болохгүй байсан юм. Үүнийг нь xfs ашиглаж байж шийдэж билээ.

Хэдэн жилийн өмнө Modern operating systems гээд ном уншаад компьютер, түүний эд анги болон үйлдлийн системийн ажиллагааны талаар бага сага ойлголттой болж байсан. Дараа нь 2006 онд монголын Ubuntu серверийг үүсгэх зорилгоор линукс дээрх файлын системүүдийн талаар дэлгэрэнгүй судалж, ерөнхийдөө сул болон давуу талуудын талаар мэдэж авч билээ. Ер нь бол найдвартай бас хурдан ажиллуулах санаатай байсан юм. Жишээ нь, vfat буюу fat32 файлын системийг аюулгүй байдал, найдвартай ажиллагаа төдийлөн чухал биш нөхцөл ашиглах нь зүгээр байдаг. Тэгэхгүй бол windows болон unix-ийн хэрэглэгчийн эрх болон бусад чухал боломжууд ажиллахгүй. ext3 нь хамгийн сайн туршигдсан, бараг бүх тохиолдолд санал болгодог боловч файлын хэмжээ, нэг хавтсан дахь файлын хэмжээ болон дискийн хэмжээ гээд олон хязгаарлалтууд байхаас гадна хурдны хувьд жоохон удаан, бас илүү их хэмжээ эзлээд байдаг. өмнө сонгосон xfs-ийн хувьд бараг сүртэй хязгаарлалт байхгүй, маш хурдан, их хэмжээний олон тооны файлыг хадгалахад нэлээн тохиромжтой гэвч сервер маань байнга тог баригчтай байхыг шаарддаг. гэнэтийн цахилгааны тасалдалд мэдээлэл гэмтэх магадлал нь ext3-с илүү өндөр байдаг гэсэн. jfs гээд байдаг нь бас xfs шиг дажгүй, хэрэглэж үзээгүй. Сүүлийн жилүүдэд линукс хөгжүүлэгчдийн дунд ext3-ын дутагдлын талаар нэлээн ярилцах болсон бөгөөд ext4 гэсэн шинэ файлын системийг хөгжүүлж байна. Эцэст нь бүх асуудалд тохирох алтан шийдэл гэж байхгүй, асуудал бүр өөр өөрийн шийдлийг шаардаж байдгийг санах хэрэгтэй. Уйгагүй, залхуугүй судалгаа туршилтын үр дүнд сайн сисадмин болно гэж ...

Энэ давхардсан файлууд уу

Зарим нэг ажлын шаардлагаас болж Windows ашиглах хэрэг гардаг юм. Гэвч сүүлд өөрийн компьютер дээрээ зөвхөн Ubuntu суулгаж, үлдсэн сул зайг нь мэдээллээ хадгалахаар хуваасан нь өчигдөр Windows суулгах боломжгүй болгов. Ингээд нөгөө мэдээлэл бүхий 130ГБ дискэн дэх 120ГБ мэдээллээ 80ГБ зөөврийн диск рүү хуулж авах шаардлага гардаг юм байна. Дээрээс нь ажиллаж буй систем дээр байгаа мэдээллүүд нэмэгдэнэ. Үнэхээр хэцүү асуудал, гэхдээ давхардсан мэдээллүүдээ устгавал болмоор ч юм шиг. Ажилдаа оров.

Энэ онд л жоохон томоотой, тогтвортой байгаа болохоос өмнө нь байсхийгээд л шинэ системүүд тэр дундаа хөгжүүлэлтийн хувилбаруудыг турших дуртай байсан юм. Ингэхдээ хийж байсан юмнуудаа нэг тийш нь хуулж аваад л тэндээсээ ашиглана, ахиад шинийг туршихдаа ахиад л нэг тийш хуулж авна. Хамгийн хэцүү нь зарим тохиодолд дискээ цоо шинээр зохион байгуулах шаардлага юм. Бараг бүх мэдээллээ нэг тийш нь хуулж аваад дараа нь бас нэг тийш нь хуулж авна. Ингэж явсаар байгаад зарим нэг файл нь бүр хэдэн арван газар хадгалагдаж, маш их хэмжээ эзэлсэн байв. Сүүлийн жилүүдэд томоохон компаниуд хадгалах тоног төхөөрөмжинд зарцуулах зарлагаа бууруулаын тулд ийм төрлийн мэдээллийн давхардлыг илрүүлдэг системүүдийг ашиглах болсон талаар уншиж байсан. Бас бүх мэдээллийн бараг 20% нь давхардал байдаг гэсэн судалгаа байсан нь миний хувьд лав үнэн болж таарлаа.

Энэ удаад ямар нэг бэлэн програм ашигласангүй, харин өөрөө харж байгаад шигшиж эхэллээ. Энэ бүхний эцэст нөгөө 80ГБ дискэндээ бүх мэдээллээ багтааж, нөөцөлж авч чадлаа гэж. Дараа нь буцааж өөрийн компьютер рүү хуулахдаа дахин нарийн шигшсэн бөгөөд бараг 60ГБ болгож бууруулсан байна гэж. Гэхдээ бас цэгцлээгүй юм үлдсэн гээд байгаа шүү. Нээрээ мэдээллийн давхардал бас нэлээн хэцүү асуудал шиг байна лээ. Та өөрийн компьютер дээрх мэдээллүүдээ нэг шалгаад үзэх юм бишүү.

Тодруулга: SSL гэж юу вэ?

Өөрийн блогтоо "ТОДРУУЛГА" гэсэн нэгэн шинэ булан нээж байна. Энэхүү булангаараа дамжуулан зарим нэг зүйлийн талаарх буруу ойлголтыг залруулж, өөрийн туршлага мэдлэгээсээ хуваалцах гэсэн юм. Хамгийн эхэнд SSL-ийн талаар бичихээр шийдлээ. Танд тодруулах эсвэл эргэлзээтэй зүйл байвал сэтгэгдэл болгон үлдээгээрэй, чадах чинээгээрээ тодруулга хийж, асуултанд тань хариулъя.

Манай компани интернэтийн аюулгүй байдлын шийдэл боловсруулагч thawte компанитай өнгөрсөн 10 сараас эхлэн хамтран ажиллаж байна. Тэдний бүх төрлийн бүтээгдэхүүнийг худалдахаас гадна танд аль нь илүү тохирох, хэрхэн хэрэглэх талаар зөвлөлгөө өгч байгаа. Энэхүү ажлынхаа хүрээнд хүмүүстэй уулзаж ярилцаж байхад SSL тавьснаар вэбтэй холбоотой бүх асуудлыг шийдэх боломжтой гэсэн эндүү ойлголттой байдаг нь анзаарагдаж байсан. Жишээ нь, би нэг вэбийн код бичсэн, аюулгүй байдлыг хувьд төдийлөн шалгаж үзээгүй, гэхдээ SSL тавьчихаар энэ зүгээр биз дээ? Манай вэб дээр SQL Injection, XSS алдаа илэрсэн гэсэн SSL тавиад хамгаалж болох уу? Манай вэб сервер хакердуулсан гэхдээ SSL тавиад хамгаалж болох уу? Гэвч бүгдийнх нь хариулт ҮГҮЙ.

SSL гэж юу вэ? Бидний вэбээр үзэж болон илгээж байгаа бүх зүйл нээлттэйгээр хийгдэж байдаг. Өөрөөр хэлбэл хэн ч замаас нь бариад, задлаад үзэж болхо. Та нэгэн вэб сайтад ороод нэр, нууц үгээ хийхэд тэрийг тань замаас нь мэдэж болно гэсэн үг. Энэ байдал нь мэдээллийн нууцлал, аюулгүй байдалд нөлөөлж байсан тул мэргэжилтнүүд энэхүү дамжиж байгаа мэдээллийг хэрхэн нууцлах, хөндөгдөөгүй байдлаг хэрхэн хангах талаар толгойгоо гажилгасны эцэст SSL буюу Secure Socket Layer гэдэг юмыг зохион бүтээжээ. SSL нь хэрэглэгчээс сервер рүү илгээж байгаа мэдээллийг encrypt буюу шифрлэж нууцлан илгээх бөгөөд серверээс хэрэглэгчид ирж байгаа мэдээллийг ямар нэг өөрчлөлтгүй, бүрэн бүтэн байдлыг хангах механизмыг агуулж байдаг. Өөрөөр хэлбэл таны оруулсан мэдээллийг тань серверээс өөр хэн ч уншиж чадахгүй гэсэн үг, мөн таны хүлээн авч байгаа мэдээлэл тань замдаа ямар нэг байдлаар засварлагдаагүй гэсэн баталгаатай байдаг. Иймд SSL нь зөвхөн интернэтийн сүлжээгээр дамжиж буй мэдээллийн нууцлалыг хангах хэрэгсэл болохоос биш агуулгыг хянадаггүй, бас серверийг хамгаалдаггүй. Вэбээр дамжин хийгддэг SQL Injection, XSS гэх мэт халдлага нь агуулгын хэлбэртэй хийгддэг болохоор өмнөх хариултууд ҮГҮЙ гэж гарсан. SSL технологи маань хөгжлийн явцдаа бусад технологиудын адил цоорхой гарч байсан ба мэргэжилтнүүд v3 буюу сүүлийн 3-р хувилбар нь илүү найдвартай, өндөр зэрэглэлийн хамгаалалт өгдөг гэж үзэж байгаа. Мөн адил санал болгож байна.

SSL нь хэн үүсгэж байгаа, хэн баталгаа өгч байгаагаасаа шалтгаалан хоёр үндсэн хэсэгт хуваагддаг. Хэн нэгэн өөрөө түлхүүрийг нь үүсгээд, өөрөө сертификатыг нь үүсгээд өөрөө баталгаа гаргаж байгаа бол үүнийг self signed гэж нэрлэдэг. Харин түлхүүрийг нь өөрөө үүсгээд, сертификатыг нь thawte гэх мэт аль нэг аюулгүй байдлын (CA буюу Certificate Authority) компани үүсгэж, баталгааг гаргаж байгаа бол CA гэж нэрлэдэг. Self signed сертификат нь нууцлалын хувьд ялгаагүй ч маш бага хүрээнд хэрэглэхэд илүү тохиромжтой байдаг. Учир нь ийм төрлийн сертификат бүхий вэб рүү зочлох бүрд вэб хөтөч маань итгэх эсэхийг асуудаг. Харин CA-ын үүсгэсэн сертификат бүхий вэб руу ороход ямар нэг анхааруулга өгөхгүй бөгөөд өндөр нууцлалын баталгаа өгдөг юм.

DNS-ийн алдаа ба сэтгэл зовинол

Энэ бүхэн хагас жилийн өмнө Dan Kaminsky гэх аюулгүй байдлын мэргэжилтэн санамсаргүй байдлаар DNS сервер дээр cache poisoning төрлийн халдлагыг хялбар бөгөөд үр дүнтэй хийх арга олсон тэр цагаас эхэлсэн. Мань нөхөр эхлээд өөртөө төдийлөн итгээгүй бас ийм амархан байна гэж санаагүй юм шиг байгаам. Үүнийхээ дараагаар хэдэн аюулгүй байдлыг мэргэжилтнүүдтэй зөвлөлдөж, жинхэнэ халдлага хийж болох эсэхийг шалгасныхаа дараагаар энэхүү цоорхой нь ямар их хор хохирол авчирч болохыг олгоод DNS серверийн програм хийдэг томоохон компаниудтай уулзалт зохион байгуулсан. Дүнд нь алдааны талаар олонд зарлагдаагүй байхад тэдгээр компаниуд сар гаруйн өмнө програм хангамжиндаа засвар оруулж, түгээх сүлжээгээрээ тараасан. Томоохон програм хангамжийн компаниудын засварыг хийснийхаа дараахан тэрээр хэвлэлийн бага хурал хийлгэж ноцтой алдаа илрүүлсэн, засагдсан болохыг зарласан. Мөн Black Hat дээр цоорхойн талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг задлахаа ч нуусангүй. Харин бусад аюулгүй байдлыг мэргэжилтнүүд энэхүү алдаа чухам юу байв, хэрхэн хадлага үйлдэх гэх мэт техникийн асуудлуудаас гадна цоорхойны талаар мэдээллийг ийнхүү нуух нь зүйд хэр нийцэх гээд ёс зүйн асуудлуудыг хүртэл хөндөөд амжив. Зарим хүмүүс ийнхүү нууцлаж байгаад програм хангамжийн компаниудаас засуулсны дараа задлах нь зөв, ингэснээр их хэмжээний хор хохирол учрахгүй гэж үзэж байхад ингэж нуух нь хүмүүсийг төөрөгдөл, хүлээлтэнд оруулж энэ хойгуур нь атгаг санаатнууд энэхүү цоорхойг аль хэдийнээ мэдээд ашиглах боломжтой гэж зарим хэсэг нь үзэж байх юм. Аль алинд нь сайн болоод сул тал бий. Аюулгүй байдлыг мэргэжилтнүүд цоорхойн талаар илүү ихийг мэдэхээр эрэлхийлж байх хойгуур нэгэн reverse engineering-ийн мэргэжилтэн хийгдсэн засварыг задалж, тайлж уншсанаар энэхүү оньсого мэт цоорхойн талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл олон нийтэд цацагдав. Ингээд Dan Kaminsky үнэнээ хүлээж, цоорхойн талаар мэдээллийг олон нийтэд цацав.

Энэ яг ямар алдаа байв? DNS буюу домэйн нь бид ойлгож, цээжлэхэд хялбар www.dulmandakh.com гэж интернэтийн хаягийг компьютерт ойлгогдох 202.131.4.20 гэсэн IP хаяг руу хөрвүүлдэг систем юм. Өөрөөр хэлбэл интернэт хэрэглэгчид өөрийн мэдэлгүй алхам тутамдаа ашиглаж байдаг юм. Харин эдгээр домэйн нэр нь маш олон домэйн серверт тархан байрласан байдаг ба асуусан домэйн нь аль нэг серверт байхгүй бол бусад серверүүдээсээ хайн олоод тухайн хариултыг тодорхой хугацаагаар өөрт хадгалж байдаг. Өөрөөр хэлбэл бид компьютер дээрээ домэйн серверээ 202.131.0.10 гэж тохируулсан байсан бол энэхүү сервер маань надад хэрэгтэй мэдээллийг олох хүртлээ хайж олоод, дараа ахин хайхгүйн тулд тодорхой хугацаанд өөр дээрээ хадгалдаг буюу cache хийдэг. Харин dns cache poisoning халдлагыг гол зорилго нь тэрхүү сервер дээр түр хадгалагдсан байгаа мэдээллийг өөрчлөх, хордуулах замаар www.dulmandakh.com руу орох гэсэн хүнийг шал өөр сервер, вэб руу оруулахад оршино. Өөрөөр хэлбэл та өөрийн банкны вэб рүү нэвтрээд нууц үгээ хийж байна гэж бодож байхад үнэн хэрэгтээ шал өөр "хорт санаатны" вэб рүү орчихсон өөрийн санхүүгийн мэдээллээ алдаж байх аюултай юм. Сүүлд илэрсэн алдаа нь энэхүү ажиллагааг маш хялбархан, бас илүү үр дүнтэй хийх боломжийг олгож байснаас гадна зөвхөн аль нэг компаний програм хангамжийн бүтээгдэхүүнд бус маш олон програм хангамжийн бүтээгдэхүүнд илэрсэн нь томоохон аюул дагуулж байсан юм. Бидний мэдэх ISC Bind, Microsoft DNS, Cisco гээд бүгд л алдаатай, засвар хийсэн. Өөрөөр хэлбэл интернэтийн бараг бүх хэрэглэгчдэд аюул учирч байгаа юм. Бараг гэж хэлдэг нь djb dns, powerdns гэх програм хангамжууд өртөөгүй.

DNS cache poisoning гэдэг алдаа цоо шинэ эд биш. Энэ талаар өмнө нь хүмүүс ярьдаг, бичдэг, ижил төрлийн алдааг илрүүлж, засч л байсан. Гэхдээ энэ төрлийн алдаанаас хэрхэн сэргийлж болох талаар бидний сайн мэдэх qmail програмын зохиогч D. J. Bernstein олж нээгээд өөрийн djbdns програмд хэрэгжүүлсэ байдаг. Харин энэхүү djbdns нь сүүлд илэрсэн цоорхойд өртөөгүй. Үүнээс үүдэн олон асуулт, асуудлууд урган гарсан. Бид алдааг илэрхлээр нь тухай бүрт нь засч байх уу? Эсвэл дизайны алдааг илрүүлж, үүнээс болж гарсан болон цаашид гарах цоорхойнуудаас сэргийлж байх уу? Хэрэв Bernstein-ы зөвлөлгөөг дагасан бол өнөөдөр ийм хүнд нөхцөл үүсэхгүй л байсан байх.

Хамгийн сонирхолтой нь энэхүү алдааны талаар цуурхал бас засвар нь гараад сар гаран болсон, ямар их аюул дагуулж болох талаар бүгд мэдээд долоо хоног гаран болсон. Энэ хугацаанд бүр Metaspoit дээрх exploit буюу халдлага үйлдэх програм нь гарчихаад байхад монголын ихэнх интернэтийн үйлчилгээ үзүүлдэг компаниуд програмаа шинэчлээгүй байгаа нь гайхалтай. Өөрөөр хэлбэл та үнэхээр өөрийн үзэх гэсэн вэбээ үзэж байгаа юу гэдэг сонин асуулт урган гарч байна. Энэ мэт олныг хамарсан алдааг илүү богино хугацаанд засварлах, аюулыг эдгээр хариуцлагатай хүмүүст таниулах ажлыг хэрхэн зохион байгуулбал зүгээр вэ? Ямар арга хэмжээ авбал зохих вэ? Энэ асуултын хариуг хамтдаа хайцгаая. Сэтгэгдэл үлдээгээрэй.

АНУ-ын консул виз өгөхөөс татгалзав

Санамсаргүй олдсон сайхан боломжийг ашиглахаар АНУ-ын элчинд орсон боловч надад виз олгосонгүй. Өмнө нь хэд хэдэн улсын визэнд орж, цөөн хэдэн улсаар аялсан туршлагатай байсан болохоор АНУ-ын консул "буцаж ирэх үндэслэл алга" гэдэг шалтгаанаар виз өгөхөөс татгалзсан нь ихэд сонин санагдав. Манай найзууд, гэр бүлийнхэн, би өөрөө ч төвөггүй виз авна гэж бодож байсан нь эндүүрэл байж. Юунд алдав? Дараа би юунд анхаарах ёстой вэ? гэдэг асуултын хариуг олохоор зорьж хэд хоног бясалгав. Хэдэн зүйл олж мэдсэнийгээ энд сийрүүлью.

Хамгийн эхлээд мэдээж ямар зорилгоор аялах гэж байгаагаа тодорхойлсны үндсэн дээр тухайн аялалын төрөлд хамаарах маягтуудыг бөглөнө. Миний хувьд бизнес аялал байсан тул түүнд шаардагдах DS-156 маягт болон бүх эрчүүдийг бөглөх ёстой DS-157 маягтыг бөглөлөө. Маягтуудыг бөглөхдөө хамгийн гол нь үнэн, зөв бөглөхийг хийчээх хэрэгтэй болов уу. Худал бөглөөд баригдвал дараа нь асуудалд орж мэдэх болохоор тэр. Дараа нь ярилцлагаа товлох хэрэгтэй. Ер нь бол нэлээн өмнөөс бэлтгэлээ хангаж, нэлээн эрт товлохгүй бол таныг нисэх өдрөөс чинь өмнө ярилцлагын цаг байхгүй байх магадлалтай. Ярилцлагын цагаа товлосон бол тэгээд ярилцлагад орох, өөрийгөө тэнд үлдэж харлахгүй гэж харуулах, нотлох бүх л боломж, бололцоог бэлтгэх хэрэгтэй. Харин үүнд санхүүгийн баталгаа маш том үүрэг гүйцэтгэнэ. Та энд боломжийн орлоготой, эсвэл үл хөдлөх хөрөнгөтэй, эсвэл гэр бүл чинь өмнөх шаардлагуудыг хангадаг байхад болох байх. Бас нэг чухал зүйл бол таны гадаад паспорт тань тэд байх хугацаа + 6 сарын хүчинтэй байх ёстой. Мөн визийн төлбөр болох 131 ам. долларыг тушаахаа мартав аа.

Ярилцлага маань тодорхой өдрийн тодорхой цагт товлогдоно. Гэхдээ та тэр цагтаа очно гэж бодож болохгүй. Яг тэр цагт чинь нэлээн олон хүн товлосон байгааг бодож үзээд нэлээн өмнө очих хэрэгтэй. Минийх жишээ нь 9 цагт гэж байсан боловч хүлээж хүлээж бараг 11 болж байхад ярилцлагад орсон. Мэдээж ярилцлагад очихдоо өөрт хэрэгтэй, виз авах ёстой хүн гэдгийг тань нотлох бүх л баримт бичиг, материалуудаа авч очих хэрэгтэй. Консулын ажилтан танаас шаардлагатай гэсэн асуултуудаа асууна. Гэхдээ та асуултанд хариулахаас гадна асуугаагүй байсан ч буцаж ирэхийг чинь нотолж чадахаар зүйлсийг ярьж, түүнд ойлгуулах хэрэгтэй. Энэ л миний алдаа байсан юм болов уу гэж бодоод байгаа. Энэ хоорондоо та түүнд материалуудаа үзэхийг хүсэх хэрэгтэй, ингэж байж л та үлдэх бодолгүй байгаа нотолж виз авах шаардлага хангах болно. Энэ бүхний эцэст танд зөвшөөрсөн эсвэл татгалзсан хариу өгнө. Татгалзсан хариу өгвөл та түүнтэй маргах, өөрийгөө нотлохыг оролдох эрхтэй. Ярилцлагад орохдоо аль болох өөрөө яривал илүү үр дүнтэй байх юм болов уу гэж бодсон. Бас ямар ч асуулт тавьсан өөртөө маш итгэлтэйгээр хариулах хэрэгтэй. Бас нэг бодсон зүйл нь хэрэв та өөртөө тийм ч итгэлтэй бус байвал хоёр удаагийн ярилцлагыг товлоход илүүдэхгүй мэт. Хэрэв эхний удаа дээр нь татгалзсан хариу авбал дараагийн удаадаа ахин сар орчим хүлээх шаардлагагүй, өөрөөр хэлбэл цаг хэмнэж байна гэсэн үг.

Миний хувьд гэвэл асуултанд хариулснаас илүү дутуу юм бараг яриагүй. Татгалзсан хариу өгөхөд нь түүнтэй маргаж мэтгээгүй. Цаанаас нь санхүүжүүлж байгаа, мөн өмнө олон газраар явж байсан гээд өөртөө итгэлтэй байснаас болоод төдийлөн анхаарч бэлдээгүй гээд дараа нь бодоход хэд хэдэн том алдаа хийсэн юм шиг. Хамгийн харамсалтай нь маш том боломжийг ингэж алдлаа. Та бүхнийг ч мөн адил туршлагаасаа хуваалцахыг хүсч байна.

Соёолонгийн тоосонд даруулав

Энэ жил нар, хур тэгширсэн их сайхан наадам болж өнгөрлөө. Энэ л өдрүүдэд бороо хур татарч, нар гардаг нь их сонин санагддаг юм. Нэг шарга азарга улсын наадамд 5 дахь удаагаа түрүүлж МУ-ын шинэ дээд амжилт тогтоов, олон шинэ бөхчүүд улсын цол хүртэж, бөхийн барилдааныг сайхан чимж өглөө. Улс хувьсгалын 87 жилийн ойн баяр наадмын бөх нь хүчтэй, морьд нь хурдан, харваачид нь мэргэн байсан билээ. Уншигч та ч мөн адил сайхан наадсан гэдэгт эргэлзэхгүй байна.

Амьдралдаа анх удаагаа морины талбай руу очиж үзлээ. Өглөө эртлэн босч аав ээжийн хамт явсаар "Хүй Долоон Худаг"-т очиж, хамгаалалтын хашааны дэргэд байраа эзэлснээр соёолонгийн тоосонд даруулахад бэлэн болов. Нэлээн хүлээсний эцэст алсаас тоос босч, хүмүүс шаваад ирлээ. Айргийн тавын соёолонгууд маань бусдаасаа тасархай орж ирж байна лээ. Гайгүй урдуур давхиж байсан нэг соёолон багтарч унаад, босгож чадалгүй "явчих шиг" болсон. Нээрээ эхний морьд орж ирээд, хүүхдийн гийнгоо сонсоход сэтгэл хөөрөөд, огшоод гэдэг юм уу их сонин гоё мэдрэмж төрдөг юм билээ. Миний хувьд хоёр ойтой байхдаа "стадион" орж П.Сүхбат заантай уулзаж байснаа хальт санадаг юм. Аймар том, булчинтай хүн байсан юмдаг, тэгээд гэртээ ирээд л "аймар том" гээд ярьдаг байсан гэсэн. Тэрнээс хойш гэртээ зурагтынхаа өмнө нааддаг байсан билээ гэж ...

"Хүй Долоон Худаг"-т хэдэн мянган машин, түүнээс олон мянган хүн очсон байлаа. Үнэхээр олон. Энд багцаагаар хэд орчим хүн очдог юм бол? Байраа эзлэхээр аавтай наадмын талаар ярилцан явахад Солонгосчууд манай наадам, биднийг үнэхээр гайхдаг гэж хэлсэн юм. Зөвхөн соёолонгийн тоосонд даруулах гэж, хэний шандаст хүлэг түрүүлэхыг харах гэж ийм олон хүн, ийм хол замыг туулж ирдэг гэж бодохоор үнэхээр сонин шүү. Тэнд явж байгаад танилцсан нэг америк өвөө, түүний авгай ч мөн үүнтэй санал нэг байна лээ. Биднийг ингэж соёл, уламжлалаа хадгалж үлдсэн байдал, үндэсний хувцас, хүүхдээ боловсрол эзэмшүүлэхээр хол хөдөөнөөс хот руу явуулдаг байдал болон хөдөө нутаг их гайхалтай, сэтгэл хөдөлгөм санагдсан гэсэн.

Бөх ч их сонин, сонирхолтой боллоо. Шинэ залуу үе хүч түрэн гарч ирж байна. Олон шинэ цолтнууд төрлөө. Жилээс жилд наадам маань өнгө нэмж, би ч илүү дуртай, илүү шимтэж үздэг болж байх шиг ...

... гэсэн, ... гэнэ

"МАХН сонгуулийн саналыг луйвардаж гэнэ", "МАХН коммунизмийг хөгжүүлж, ардчилалаас салгах гэж байгаа гэсэн", "АН бас их хэмжээгээр луйвардсан", "мөнгө тараасан, санал худалдаж авсан", "ард түмэн уг нь ардчилалыг сонгосон гэнэ", "тэнд хүмүүст архи тарааж, заавар өгч байсан гэнэ", "машинаар чулуу, мод, төмөр, шатах бодис тарааж байсан гэсэн", "жагсагчдын ихэнх нь согтуу, танхай нөхдүүд байсан гэсэн". "жагсаалд дандаа боловсролтой, ардчилсан залуус байсан гэсэн", "цагдаагийн нүдийг ухаж авчээ, нүдний аяганаас нь хумс олдсон гэнэ", "үймээн самууныг шинэ залуу намуудын төлөөлөгчид турхирч, өдөөсөн гэсэн, үгүй АН, үгүй дан ганц Элбэгдорж", "тайван жагсаалыг МАХН хутган үймүүлж, бүр өөрсдөө байраа шатаалгасан гэнэ", "цагдаа нар хүмүүс рүү буудаж, хүний аминд хүрчээ","угаасаа дотор нь зэвсэгтэй залуус байсан", "машинтай улсууд бүх эд агуурсыг ачаад явсан гэсэн", "гэм зэмгүй иргэдийг баривчилж, хорьж байна гэнэ" цаашилбал "АН МАХН хоёр угаасаа гуравдагч хүчнүүдийн эсрэг хамтарсан сонгуулийн луйвар хийсэн","угаасаа энэ хоёр цаанаа халаас нэгтэй", "хамтдаа нийлж архиддаг", "энэ жагсаалыг хэдэн сарын өмнөөс бодож, төлөвлөж байсан","Хятадууд энэ жагсаалыг санхүүжүүлж, зохион байгуулсан" энэ мэт үнэн худал нь ялгагдахгүй яриа, хардлага ам дамжин, бас мэссэнжэрээр, блогуудаар, вэбсайт болон түүний сэтгэгдлүүдээр дамжин тархасаар. Энэ нь гэмгүй юм шиг хэрнээ хүмүүсийн сэтгэл санааг үймүүлж, бухимдуулж, бүр айдас төрүүлж байна.

Гэвч эдгээрийн ихэнх нь ямар нэг баримтаар нотлогдоогүй, ам дамжсан хий хоосон яриа мэт. Өвөг дээдэс маань мянга сонсохоор нэг үз гэдэг байхаа. Би мөргөлдөөн гарахаас өмнө МАХН-ын байрны урд очиж хоёр цаг орчим харж зогссон, оройхон ахин нэг өчиж харсан, харих гээд ажлаасаа гарч явахдаа мөргөлдөөн үргэлжилсээр байгааг бас харсан. Эхлээд би ганц нэг согтуу хүн хүмүүсийн дунд ороод элдэв үг хэлж, орилж, хүмүүсийг турхирч байгааг бас цагдаа нар руу дайрахыг уриалж байхыг харсан. Хажууханд нэг залуу зогсоод утсаар хэн нэгэнд юу хэлэхийг нь зааварлаж байсны дараахан цагаан хоолойгоор нөгөө хэлсэн зүйлсийг нь хашгирч эхлэхийг сонссон. Архи хэрэглэсэн, цагаан хоолойгоор элдэв үг хашгирсан хэсэг хөгжин эмэгтэйчүүд туг барьсаар тэнд ирсэн. Иймэрхүү хүмүүс бага багаар нэмэгдэж ирсээр байсан. Эдгээрээс гадна Магнай, Батзандан, Жаргалсайхан, Энхбат, Уянга зэрэг УИХ нэр дэвшигчид ирчихсэн байсан. Тэнд цугласан хүмүүс "ард түмэн", "эх орон", "эрх чөлөө", "ардчилал", "шударга ёс" гэдэг үгсийг хэт их хэрэглэж, "үнэгүй" болгож байв. Бас "ХУ намыг газартай нь тэгшилье", "ХУ намыг газрын хөрснөөс арчъяа", "ХУ нам зайл" зэргээр хашгирцгааж байсан. Явж байгаад оройхон очиход МАХН-ын байр шатаж бас жагсагчид цагдаа нартай мөргөлдөж эхэлсэн байсан. Жагсагчид ямар нэг юмнаас айж хойш зугтана, хэсэг байж байснаа дахин давшилтанд орж байлаа. Тэд МАХН-ын байранд дөхөж очоод юу ч юм баахан юм шидэлнэ, мөн пис пас дуугарна. Бас болоогүй тэд галын машиныг дотогш нэвтрүүлэхгүйн тулд бөөнөөрөө овоорч, зүүгдэж бас цохиж байсан. Хажууханд явж байсан цагдаа нарт нэг халамцуу өвгөн хүрч ирээд Улаанбаатар зочид буудлын хажуухан хүмүүст архи өгч байна гэж хэлж байсан. Хэсэг бүлэг халамцуу залуус бас "гудамжны" гэгдэх хүмүүс үүгээр түүгээр хэрэг мандаана. Өртөж гэмтэхээс зайлхийж бүрд дунд нь орсонгүй. Ажил дээр очоод хэсэг суух гэтэл зарим нэг найз нар маань харихыг зөвлөсөн тул харихаар гартал мөргөлдөөн Спортын Төв Ордны урд ирсэн, бараг л ажилд маань хүрчихсэн байсан.

Хувийн дүгнэлт, хувийн бодол. Одоогоор луйвардсан талаар амтай бүхэн ярих боловч сонгуулийг хэрхэн луйвардсан талаар баримтыг хэн ч хэзээ ч ямар ч телевизээр эсвэл ямар нэг мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулаагүй. Жилийн жилд мөнгө тараасан, мөнгө авсан гэдэг шуугиан гардаг ч би лав авч үзээгүй, хараагүй бас баримт ч байсныг санахгүй байна. Багад чулуугаар байлдахад хэдхэн нь манлайлж, уриалж бусад нь довтолдог байсан шиг л байдал энд байсан. Тэнд согтуу галзуу нь ч байсан, энгийн номын нь ч байсан. Нийлээд их зүйлс эвдэлж хэмхчиж байсан. Энийг бүгд зурагтаар үзсэн, харсан. Жагсагчид дунд Магнай, Батзандан, Энхбат, Жаргалсайхан, Уянга гээд хүмүүс байсан, зурагтаар ч гарсан. Бас Элбэгдорж юм ярьж дарин дээр давс нэмсэн. Ийм богино хугацаанд ийм их хохирол учруулж, маш их зүйлсийг тонон дээрэмдсэн нь зохион байгуулалттай байсан гэмээр санагдана. Аав маань мөргөлдөөн болсон шөнө ажлаар хотын төв орсон, цагдаа нар хэсэг бүлгээрээ явж байгаа залуусын гарыг нь шалгаад, оролцсон шинжтэй байвал баривчилж байсан гэсэн. Бас хяналт өндөр байсан гэнэ лээ. Аавдаа би мэдээж итгэнэ. Би Монгол төрийг хүн буудаж алах хүртлээ харгис гэж бодохгүй байна, жагсаалыг үеээр цагдаа нарыг яаж байныг харсан бол ч ... Харин ямар ч эрүүл ухаанаар бодож үзэхэд хэн тэгж өөрийнхөө ажлын байр, гал голомтыг самарч байх вэ дээ. Хоёр том нам халаас нэгтэй, үгсэн хуйвалдсан талаар ямар нэг баримтгүй яриа л хэсүүчлэхээс яг баттай юм байхгүй. Хятадууд гэж хардахаас өөр юмгүй. Магад бидний мэдэж чадахгүй, эсвэл мэдэх хэрэггүй үнэн гэж энд байдаг байх. Хэдий ийм ч бусдын адилаар ам дамжсан ярианд автаж, энэ бүхэн итгэх шинжтэй. Энэ бүхний эцэст онцгой байдал зарласан нь зөв үзэж байгаа, мөн хэрэг явдлын талаарх бүх үнэнийг цагдаа, тагнуулынхан маань илрүүлж, хариуцлага тооцно гэдэгт иргэн хүний хувьд эргэлзэхгүй байна.

Онцгой байдал, эмгэнэл

Өнөөдөр хотын төв хэсгээр онцгой байдал зарлаж, цэрэг цагдаагийнхан өндөржүүлсэн бэлэн байдалд байна. Өчигдөр хотын төвийн хэсэгт болсон эмгэнэлт явдлын үр дүн. Энэ удаагийн сонгуулийн дүнг МАХН-ыг луйвардаж байгаа гэж үзсэн хэсэг нөхөд ард иргэдийг цуглуунд уриалснаар энэхүү үйл явдал эхлэв. Сүр дуулиантай эхэлж байсан ч намдаж, сонирхогчид голдуу болсон байхыг би өөрөө очиж харсан. Тэр дунд зарим нэг "согтуу" хүмүүс хэсэг бүлгээрээ зогсон бусдыг үймээн самуунд турхиран орилж, ухуулан ятгаж элдвийг ярьж байхыг би сонссон. Зарим нэг нь утсаар заавар зөвлөлгөө өгч, хэлэх үгийг нь хүртэл зааж өгч байсан. Тэнд зөвхөн МАХН-ыг эсэргүүцсэн эсвэл сонирхогчид цугласан гэвэл худлаа бас энэ цуглааныг эсэргүйцсэн, үүнд дургүйцсэн хүмүүс ч байж л байсан. Тэдгээр хүмүүс "Монгол Улс", "Эх орон", "Ард түмэн", "Шударга ёс" гэдэг үгийг ямар их хэрэглэж, ямар их үнэ цэнэгүй болгож байгааг би хараад их харамссан.

Энэ бүхний гол зорилго нь юу байв? Үр дүнд нь юу хожив? Миний бодлоор хэн ч юу ч хожоогүй, бүгд хожигдсон. Зарим нэг хүний "түргэн хэл"-ний ачинд би л лав шинээр гарч ирж буй улстөрчдөд бас "ардчилагч" овогтонгуудад итгэх итгэл багасч, бүр алдарч байна. Жагсаалд миний адил хүмүүс хоорондоо үзэл бодлоо хуваалцаж, нэг нь "Баяр Элбэгдорж хоёрын халз мэтгэлзээнээс өмнө манай аав ээж, манай гэрийнхэн саналаа хуваан талыг нь АН, талыг нь МАХН-д өгөхөөр ярьж байсан. Харин халз мэтгэлзээний дараа бид бүгд Баяр, түүний багийг дэмжихээр шийдсэн, саналаа өгсөн" гэж ярьж байхыг сонссон. Ил хэлэхийг хүсэхгүй байгаа ч олонх нь ийм л сэтгэгдэлтэй байх шиг санагдсан. Миний хамгийн эмзэглэсэн зүйл нь миний дүү нар шиг хөвгүүдийг өдөөн хатгаж, үүндээ татан оруулсан. Гэтэл өнөөдөр тэдгээр залуус, бидний ирээдүй ялтан болж, насаараа нэрийн дансандаа хар толботой болзошгүй байна. Бас дөрвөн хүний амь нас хохирчээ. Ямар их золиос вэ? Ямар их эрх ашиг вэ? Бас нэг харагдсан зүйл нь залуус маань хэт сэтгэлийн хөөрөлдөө автаж, хөнгөн зүйлд их татагдаж байх шиг. Үүгээрээ би хэн нэгнийг буруутгаж эсвэл аль нэг талыг өмөөрөх гэсэнгүй. Өчигдрийн үйл явцыг хараад төрсөн сэтгэгдлийг иргэний хувьд илэрхийлж байна. Бид ардчилал ч гэж тэмцэхдээ өөрсдөө ч мэдэлгүй ардчилалаасаа ухраад байгаа юм биш биз? Үнэхээр эмгэнэл ...