Зөвхөн нээлттэйг нь

Ам нээвэл уушиг нээ гэдэг. Өмнөх бичлэгээ үргэлжлүүлээд, бас бус хүмүүсийн асуудаг асуулт, ярьдаг зүйлд өөрийн тайлбар өгч, бодлоо хуваалцахаар мөн та бүхний сэтгэгдлийг сонсох нь зөв байх гэж бодож байна. Блог маань та бүхэнтэй харилцах, хамтрын ажиллах талбар юм шүү.

Windows чинь зах зээлийн дийлэнхийг эзэлсэн, манайхан ч гэсэн ашиглаад сурсан болохоор Windows-ийг орчуулах нь зөв гэж ярьж байхыг олонтаа сонсож байсан. Хэдийгээр Windows зах зээлийг эзэлсэн нь үнэн боловч бидний хувьд таатай нөхцөл гэх зүйл бараг байхгүй байна. Эх хэл дээрээ ашиглах боломж алга. Сайн дураараа орчуулга хийх боломж алга. Харин одоогоор хууль зүйн хувьд, ёс зүйн хувьд ч нээлттэй програмыг ашиглах нь бидэнд ашигтай бас илүү өргөн боломжийг бий болгож байна. Харин эдгээрийг Microsoft бий болгоод манай зах зээлд санал болговол татгалзах зүйл байхгүй. Бүр сонголт бий болоод, өрсөлдөөн бий болохоор бидний хийж буй зүйл ч гэсэн чанаржих ёстой. Миний хувьд харин ч таатай, алга ташин хүлээн авна.

Нээлттэй програм чинь мөнгө хэмнэнэ гэх юм Windows-ийг 10$ эсвэл үнэгүй авч болж байна шүү дээ. Үнэгүйгийн хувьд бид хууль ёсны дагуу авч байна уу гэдэг асуулт их сонин. Хямд байж болох нь бидэнд сонголт үүсгэж байгаа ч яг Windows маань юу билээ гэдгийг нухацтай бодвол хариулт нь сонин. Дээхнэ үед "Хүүхэд Бүрт Компьютер" төслийн буюу нөгөө "ногоон тооцоолуур" XO дээр Windows ашиглах талаар хэлэлцүүлэг өрнөж байхад тавигдсан нэгэн чухал асуултын утга нь "Windows маань дангаараа хэр хэрэгцээтэй зүйл вэ" гэж байсан юм. Та Windows дээр нэг ч нэмэлт програм суулгалгүй ашиглах гэж оролдож байсан уу? Юу хийж болж байна вэ? Миний хувьд бараг юу ч байхгүй байсан, баахан юм нэмж суулгаж байж л жаахан юм хийх боломжтой буюу ажлын багаж болдог. Тэгэхээр нэмэлтүүдийг нь бид яах вэ? Нөгөө талаасаа Windows маань ийм юм бол түүнийг орчуулах нь бараг ямар ч ач холбогдолгүй зүйл юм. Бид хэрэгцээтэй зүйл хийе гэвэл Kaspersky, Adobe гээд баахан газартай холбоо барьж, орчуулах зөвшөөрөл авах хэрэгтэй болох нь. Миний хувьд Үбүнтүг дангаар нь суулгахад бараг бүх хэрэгцээт програм маань дагаад ирдэг, ажил хийх боломжтой.

Мөн өмнөх бичлэгт үлдээсэн сэтгэгдлүүдэд багахан хариулт бас тайлбар өгвөл... Хэл соёл устахаас айх хэрэггүй биш харин хэвээр нь хадгалан авч үлдэхийг хичээх хэрэгтэй. Бид ерөнхийгөөс нарийн руу сэтгэдэг, энэ л бидний хэв шинж, онцлог юм. Бид Монгол Улс, Улаанбаатар хот, Сүхбаатар дүүрэг гэж ярьдаг байхад сүүлийн үед Улаанбаатар хот, Монгол Улс гэж бичих нь их болж. Бас "С.Дөлмандах нээлттэй эхийн програм хангамжийг орчуулах нь зөв гэж ээ" гэж бичихийн оронд "нээлттэй эхийн програм хангамжийг орчуулах нь зөв гэж ээ, С.Дөлмандах" гэж бичээд, өгүүлбэрийн бүтэц нь орос эсвэл англи хэлтэй их төстэй болоод ч байх шиг. Эд чинь бидний хэл соёл нэг л биш болоод байгааг илэрхийлэхгүй гэж үү? Гэхдээ хувьдаа бүх үгийг орчуулах гэж оролдох нь хийрхэл, харин галиглах, орчуулахын тэнцвэрийг олох л хэрэгтэй байх.

Төр бидний үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх, туслах талаас оролцох болохоос голлох үүрэгтэй оролцохгүй болохоор сүртэй айх зүйл байхгүй болов уу. Харин бид тэдэнтэй хэрхэн хамтран ажиллах, юуг өгч юуг авах вэ гэдэг талаараа илүү ярилцвал зүгээр байх. Хэл шинжээчдийг оролцуулах нь зөв. Бид эх хэлээ хэр сайн мэддэг ээ шалгахын тулд Цэвэлийн толийг нээж үзэхэд л хангалттай. Харин юуг нь авч, юуг нь авахгүй вэ гэдгийг бид л шийднэ шүү дээ.

Үгсийн сангийн хувьд өмнө хийсэн ажил байгаа нь бидэнд маш олон давуу талыг өгч байна. Бид юун дээр алдаж, юун дээр онов, дараа нь юун дээр анхаарах вэ гэх мэт суурийг маань тавьж өгсөн гэж болно. ОпенМН багийн хамт олонд талархал илэрхийлэх нь зүйтэй. Харин хүсэх зүйл гэвэл ямар хаягаар яаж хандах вэ, хэрхэн сайжруулж, өөрийн хувь нэмэрийг оруулж болох вэ гэдэг зүйлсийг илүү тодорхой бас нээлттэй болгож өгвөл таатай хүлээн авна гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Нээлттэй зүйл илүү зөв, илүү хурдан хөгжих боломжтой гэж хувьдаа үздэг.

Дээр бичсэн зөвхөн миний л бодол. Санал нийлэхгүй зүйл эсвэл зүгээр л хэлэх зүйл байвал сэтгэгдэл болгон үлдээхийг хүсч байна.

ОНЛАЙН КОНТЕНТИЙН УЛСЫН АНХДУГААР ФОРУМ

Ийм нэртэй нэгэн өдөрлөг 2009 оны 5-р сарын 18-ны өдрийн даваа гарагт буюу маргааш "Тэнгис" кино театрын Б танхимд өглөөний 10 цагаас эхлэх гэж байна. Энэ өдөрлөгийн хүрээнд бидний үргэлж ярьдаг, шүүмжилдэг бас бодит дутагдал болоод буй эх хэл дээрх цахим агуулгыг хэрхэн хөгжүүлэх, баяжуулах талаар санал бодлоо хуваалцаж, хэлэлцэх юм. Яг үнэндээ бид интернэтэд ороод үзье гэхэд хэрэгтэй, сонирхолтой мэдээлэл хомс байгааг хэн бүхэн хүлээн зөвшөөрнө гэж хувьдаа бодож байна. Миний бие "Нээлттэй агуулга, түүний ач холбогдол" гэсэн сэдвээр илтгэл тавих ба нээлттэй агуулга гэж чухам юу вэ, яагаад хэрэгтэй юм бэ, үүнийг хэрхэн хөгжүүлэх талаар та бүхэнтэй санал бодлоо хуваалцах юм. Илтгэл маань хуваарийн дагуу 11:50-д эхлэх ёстой юм байна, хүссэн хүн ирж болох эсэхийг мэдэхгүй ч ирээд үзэхэд болохгүй зүйлгүй гэж бодож байна.

Нэгэн цахим сонин

Өнөөдөр нэгэн цахим сонин мэндэлж, сар тутам бидэнд шинэ дугаараа хүргэж байхаар болж байна. Энэхүү сонинг монголын линукс хэрэглэгчдийн LiMNux бүлгэмээс эрхлэн гаргах ба бүлгэмийн дотоод үйл явдлын мэдээллээс гадна эх орны маань болон дэлхий дахины линуксын, нээлттэй эхийн ерөнтөнцөд болсон үйл явдлын талаарх хамгийн сүүлийн үеийн мэдээллүүдийг сар бүр багцлан, тоймлон Та бүхэнд хүргэх зорилготой юм. Ганбат гишүүний маань гаргасан санаа ийнхүү ажил хэрэг болж байгааг харахад таатай байна.

Анхны дугаарыг гаргахад миний бие Цэцболдтой хамтран ажилласан бөгөөд нь вики хуудас хэлбэрээр гарсныг http://wiki.limnux.org/wiki/Newsletter/Issue1 хаягаас орж уншаарай. Харамсалтайгаар эхний дугаар дэлхий дахины болоод эх оронд болсон үйл явдлын мэдээллүүд орж чадаагүй боловч бүлгэмийн дотоод шинэ зохион байгуулалт, гишүүдийн бичсэн сонирхолтой блог бичлэг, хэлэлцүүлэгээс авахуулаад танд хэрэг болох мэдээлэл бүхий вики хуудсуудыг онцлон танилцуулсан байгааг орж үзээрэй. Мөн танд хэрэг болохуйц маш хэрэгтэй нэгэн програмыг танилцуулсан байгаа. Анхны юмыг алдаа чимдэг гэгчээр алдаж оносон, засаж залруулах эсвэл зүгээр л сайжруулах зүйл байвал түүнийгээ бидэнтэй хуваалцахыг хүсч байна.

Хэдийгээр 2 хүн хамтраад энэ дугаарыг гаргасан мэт боловч цаана нь сонингоо хэрхэн гаргах, ямар агуулгатай байх талаар томоохон хэлэлцүүлэг яваад өнгөрсөн байх жишээтэй. Бас дийлэнх агуулгыг бид 2 биш бүлгэмийн гишүүд маань үүсгэсэн бөгөөд бид цөөхөн хэдийг нь онцлон авч сониндоо оруулсан байх юм. Ингээд бодохоор хүсэл сонирхол нэгтэй хүмүүс нэгдэхээрээ хүчтэй байдаг, хүн бүр багахан зүйл хийхээр нийлээд маш том үр дүнд хүрч болдог юм байна гэдгийг харлаа. Олны хүч оломгүй далай гэж... Дараагийн дугаар хүртэл бүлгэм маань өнөөдрийнхөөсөө илүү өсч томорсон байна, гишүүд маань олон сэдвээр блог бичнэ, олон хэрэгтэй вики хуудас үүсгэнэ, үүнийгээ дагаад олон үйл явдал болно. Тэр өдрийг тэсэн ядан хүлээж сууя байз.

Технологийг хүртээмжтэй болгох нь буюу эх хэлээрээ ашиглах боломж

Өмнө нутагшуулалт гэж юу болох, яагаад бидэнд хэрэгтэй юм бэ гэдэг талаар бичиж өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлсэн. Магад энэ нь миний блогчин болсноос хойш хамгийн олон сэтгэгдэл авсан бичлэг болох шиг болсон. Мөн захидалаар, утсаар мөн уулзаад ч гэсэн хүмүүс өөрийн сэтгэгдлийг хуваалцсан. Зарим нь эрс эсэргүйцэж, зарим нь өмнө гарч байсан алдаа дутагдлыг тодруулах гэж, буруу хийвэл ийм аюултай гэдгийг сануулахаар хэлж байсан. Гэвч дийлэнх олонх нь дэмжиж, үүнийг хийх нь чухал гэсэн өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлсэн байсан. Эдгээр сэтгэгдлүүд, хүмүүсийн зөвлөмжүүдээс бид өмнө нь юун дээр алдсан, бас ирээдүйд яаж алдаж болох, яаж ажиллавал зүгээр юм бэ гэдэг талаар үнэтэй санал шүүмжийг хүлээж авсан нь асуудлыг арай өөрөөр харах боломжийг олгосон. Хамгийн гол нь нутагшуулах зайлшгүй хэрэгцээ байна гэдэг нь илүү тод харагдаж эхэлсэн. Санал сэтгэгдлээ хуваалцсан Та бүхэндээ баярлалаа. Мөн доор бичсэн зүйлсэд дутуу бодсон эсвэл илэрхийлсэн зүйлс байгааг үгүйсгэхгүй ба уншигч авхай Таныг санал сэтгэгдлээ чөлөөтэй хуваалцаасай гэж хүсч байна. Баярлалаа.

Эсэргүйцлийн хариуд
Бүх үгийг орчуулах нь буруу, зарим нэг үгийг шууд галиглаад ашиглах нь зөв гэсэн олон санал гарч байсан. Өөрөөр хэлбэл хамгийн бэрхшээл дагуулж буй зүйл нь нөгөө л нэг үг сонголт. Технологийн давуу талыг мэдрээд, ашиглаад байгаа бид хэд нь англи хэлэнд нь дасчихаад асуудалгүй, бараг ингээд хэвээрээ байвал зүгээр гэж үзнэ. Монгол болчихвол нөгөө дассан зүйл байхгүй болоод хэцүү болно гэж бодно. Гэтэл бид чинь нийт хүн амын хэдэн хувь билээ? Тэгээд нөгөө хэд маань нутагшуулалт хийхээрээ эх хэлний нарийн мэдлэг дутмаг байдгаас үг сонголт, үгзүй болоод өгүүлбэрзүйн их алдаатай хийж ирсэн нь өнөөдрийн энэ их эсэргүйцлийг дагуулах үндэс болсон мэт. Бид англи үгийн утгыг мэддэг хэрнээ яг тэр утгыг нь илэрхийлж чадах монгол үгээ мэдэхгүй болохоор нэг бол галиглана, нэг бол тийм ч тохиромжгүй магад маш ерөнхий утгатай үг авч хэрэглэнэ. Цэвэлийн товч тайлбар толийг аваад эхний 10 хуудаснаас мэддэг үг эсвэл үгийн утга утга хэд байгааг тоолоод үзээрэй, үнэхээр ичмээр. Гэхдээ бүх зүйл тийм муу байгаагүй, ихэнх зүйлс зөв хийгдсэн бөгөөд нутагшуулалт хийх нь зөв, бас иймэрхүү жижиг алдаанууд нь биднийг хэлний мэргэжилтнүүдтэй заавал хамтран ажиллах ёстой юм байна гэдгийг харуулж өгснөөрөө ач тустай юм. Хэлний мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажиллахын ард 5 анхаарлын тэмдэг тавих хэрэгтэй юм байна. Бас зарим нэг бүр мэргэжлийн зүйлсийг орчуулах гэж оролдох нь тийм ч оновчтой зүйл биш байж магад шиг байна эсвэл цаг нь болоогүй байж болох.

Нутагшуулалт хийснээс англи хэл сурах нь ирээдүйд илүү урт хугацааны үр дүн авчирна гэсэн санал байсан. Нэг талаар энэ үнэн. Бид энэ жижиг хавтгайгаасаа гарч дэлхийн зиндаанд гарч хүч үзэх, өрсөлдөх хэрэгтэй байна. Үүнд зөвхөн дэлхийн буюу англи хэлний өндөр чанартай мэдлэг туслана. Гэхдээ хүн бүр математикч байх албагүйтэй адил хүн бүр дэлхийд өрсөлдөх албагүй эсвэл үүнд хувьд нэмрээ оруулахын тулд заавал англи хэл мэддэг алба байхгүй гэж бодож байна. Жишээ нь, байгууллагын нярав нь эх хэл дээрээ санхүүгийн ажлаа сайн хөтлөөд, асуудалгүй аваад явах нь байгууллагын хувьд ямар чухал бол? Ийм жишээ маш олон бий. Бас гадаад, харийн зүйлс нь бидний оюун ухаан, амьдралд яв цаг таарч байгаагүй бөгөөд бид үргэлж л аливаа зүйлийг монголчилж ирсэн. Гэхдээ л бид англи хэлний сургалтыг сайжруулах тал дээр анхаарах ёстой, бүр бодлогоор бас үүгээр шалтаглан нутагшуулалтыг үгүйсгэж болохгүй байх.

Нутагшуулалт зайлшгүй шаардлагатай
Мэргэжил мэргэжлийн үүрэг бол түүнийхээ давуу тал, ашиг тусыг бусдад хүргэх юм гэж хувьдаа боддог. Гэхдээ юм бүр өөрийн үнэтэй учир заавал үнэгүй байх албагүй. Сууцанд амьдрахын тулд бидэнд барилгын талаар мэргэжлийн мэдлэг байтугай үг хэллэг мэдэх шаардлага байхгүй. Эмчид үзүүлэхийн тулд бид латин эсвэл орос хэл дээрх нэр томъёог мэдэх хэрэг байхгүй. Алт, мөнгө гэх мэт метал зүйлсийг ашиглахын тулд түүнийг хэрхэн олзворлодог, боловсруулах шат дамжлагын талаар нэг ч зүйл мэдэх хэрэгцээ бидэнд байхгүй. Гэхдээ л бид сууцанд сууж, эрүүл саруул амьдарч, халбага сэрээ, алт мөнгөн бөгж гээд есөн зүйлийн юм хэрэглэж болдог. Бидний мэргэжлийн үүрэг нь эдгээртэй л адил. Өөрөөр хэлбэл технологийн бусдад хүртээмжтэй болгох.

Хэрэв та эх хэл дээрээ вэбсайт ажиллуулж, эсвэл програм хангамж зохиодог бол мэргэжлийнхээ үүргийг биелүүлж байгаагын нэг хэлбэр. Гэвч бид бүгдийг өөрийн гараар бий болгох боломжгүй, дээрээс нь нээлттэй эхийн програм хангамжийн олгож буй боломж, давуу тал байхад түүнийг нь ашиглах л хэрэгтэй гэж бодох юм. Хаалттай, өмчийн буюу бидний өнөөдөр ашиглаж буй Windows зэрэг програмуудыг эх хэл дээрээ ашиглахын тулд бид заавал Microsoft-с зөвшөөрөл авч, магад төлбөр төлөх ёстой. Харин нээлттэй эхийн програм хангамж нь анхнаасаа аль ч хэл рүү нутагшуулахыг зөвшөөрсөн байдаг бөгөөд төлбөр төлөх шаардлагагүй. Тэгэхээр бид нутагшуулалт хийх замаар маш өргөн технологийн боломж, давуу талыг бусддаа хялбар хүргэх, мэргэжлийн үүргээ биелүүлэх боломжтой болж байгаа хэрэг. Гэхдээ өмнөх туршлагаас харахад дан ганц бидний мэргэжлийн давуу тал үүнд хангалттай биш юм бөгөөд хэлний мэргэжилтнүүдтэй заавал хамтран ажиллах шаардлагатай юм гэсэн дүгнэлтийг хийж болохоор байгаа. Тэгэхээр бас хэлний мэргэжилтнүүд, мөн энэ үйл хэрэгт оролцох хүсэлтэй хэн бүхэнд өөрийн хувь нэмрийг оруулах боломжийг олгож, зөв зохион байгуулж чадвал энэ тийм ч хэцүү зүйл биш санагдаад байгаа юм. Давхар бид хэл соёлоо хамгаалж, хадгалах буюу үндэсний онцлогоо авч үлдэх боломжтой болох юм.

Уриалах нь
Манай мэргэжлийнхэн үргэлж шахуу мэдээллийн технологийн хэрэглэгчид цөөн, зах зээл жижиг гэж гомдоллох боловч хэрэглэгчдийн тоог нэмэгдүүлэх, зах зээлээ томруулах тал дээр хамтдаа анхаарч байсан билүү? Бид хэрэглэгчдийнхээ чадвар, түвшинг голж тэд өөрөө өөрсдийгөө хөгжүүлэхийг нь хүлээхээс өөр зүйлийг хийсэн билүү? Үгүй ээ. Бүгдээрээ нэгдээд энэ нутагшуулалтын ажлыг хийгээд ядаж эхний ээлжинд энгийн зүйлсийг эх хэлээрээ ашиглах бүрэн боломжтой болгочих хэрэгтэй байна. Өөрөөр хэлбэл технологид хүрэхэд дамжих шаардлагатай хэл гэдэг маш өндөр шатыг үгүй хийчихье. Дараа нь хамтраад түүнийхээ сурталчилгааг хийгээд олон нийтэд таниулчихъя. Хэрэглэгч болоогүй нэгт нь хэрэглэгч болох хөшүүрэг болохоос гадна хэрэглэгч болох замыг маш хөнгөвчилнө. Өмнө нь хэлийг нь мэдэхгүй юм чинь гэж өөрийгөө зөвтгөж, хойш суудаг байсан бол яахаараа эх хэлээ ойлгож ашиглаж чадахгүй байдаг билээ гэсэн бодол хүмүүст төрөх болов уу. Хэрэглэгч боловч идэвхигүй нэгнийг нь илүү идэвхитэй, бүр олон технологийн хэрэглэгч болгох замыг нээж өгнө. Гэртээ тооцоолууртай боловч хөзөр тоглохоос өөрийг хийж чадахгүй хүмүүсийг бусад олон програм, интернэтийн идэвхитэй хэрэглэгч болоход хөшүүрэг болох болов уу. Үр дүнд нь бид өмнөхөөсөө хамаагүй олон хэрэглэгч, тэр дундаа идэвхитэй хэрэглэгчидтэй болж, зах зээл томроно. Өөрөөр хэлбэл хэрэглэгчид ч бидэнд ч, ер нь бүгдэд нь ашигтай.

Үүнийг бидний өмнөөс хэн нэгэн эсвэл төр хийж өгөхийг хүлээж суусаар нэг л мэдэхэд их цаг өнгөрсөн боловч өмнөхөөсөө бараг өөрчлөлт гарсангүй. Энэ нийгэмд бид л өөрсдийн төлөө хөдлөхгүй бол өөр хэн ч бидний төлөө хөдлөхгүй нь батлагдсан үнэн. Бид олуулаа, хамтраад ажиллацгаая. Хүчээ нэгтгээд, хүн бүр багахан хувь нэмэр оруулаад л явчихад жилийн дараа гэхэд л үр дүн нь гарч хүмүүс эх хэл дээрээ технологийн давуу талыг хүртэх бүрэн боломжтой болно. Үр шимийг нь улс үндэстээрээ хүртэнэ. Энэ үр дүнг бий болгохын төлөө бүгдээрээ хамтран ажиллахыг уриалж байна. Мэргэжлийнхээ, технологийн давуу талыг бүгдэд хүртээмжтэй болгохын төлөө хамтран ажиллацгаая.

Нээлттэй агуулгын эрэлд

Анх харахад өнөөдөр бидний хүлээн авч буй мэдээлэл, агуулга бүхэн нээлттэй мэт. Учир нь хэн ч үзэх, унших магад сонсох боломжтой. Гэвч тэрхүү мэдээлэл, агуулгыг хэн нэгэн авч дурын зорилгоор ашиглах, өөрчлөх гэхээр хаалттай эсвэл заавал ямар нэг байдлаар зөвшөөрөл авах шаардлага гардаг. Ингээд харахаар хаалттай.

Миний бодлоор мэдээлэл нь аль болох олон хүнд хүрч, ашиглагдаж байвал тэр нь хэрэгцээтэй, чухал болохыг нь харуулж буй хэрэг. Мэдээлэл хог шиг үйлвэрлэгдэх биш харин чанартай байж олон дахин ашиглагдах ёстой. Харин олон дахин ашиглагдахын тулд хаалттай бус нээлттэй байх ёстой. Нээлттэй агуулга нь тухайн агуулгыг дахин өөрчилсөн эсвэл тэр чигээр нь ашиглах, түгээхийг зөвшөөрөх ёстой бөгөөд хамгийн гол нь эх сурвалжийг дурдах шаардлага тавьдаг. Нээлттэй агуулгын хамгийн том жишээ бол хэн бүхний мэдэх Wikipedia. Энэ бөмбөрцөгийн хаана ч байгаа хүн Wikipedia руу орж мэдээлэл үзэх боломжтойгоос гадна тэнд нь мэдээллийг засч өөрчлөх эсвэл тэндээс авсан мэдээллээ дурын зорилгоор ашиглах боломжийг олгодог. Энэ л давуу талынхаа хүчинд өнөөдөр хамгийн их мэдээллийг агуулсан нэвтэрхий толь бичиг болж, хүмүүсийн сэтгэхүй, мэдээллийн талаарх ойлголтыг өөрчилж чадсан гэж хувьдаа боддог.

Дэлхий ч яахав ийм байдаг байж, харин манай Монгол Улсад байдал ямар байна вэ? Дурын зорилгоор чөлөөтэй ашиглаж болно гэсэн агуулга манайд байна уу? Телевизүүдийн, сонины, дуу бичлэг зохиогчдын гээд төрөл бүрийн холбоод нь эсвэл зохиогч нь агуулгаа ашиглаж, хуулбарлахыг хориглоно. Эсвэл оюуны өмч ашигласны төлбөр гээд тэнгэрт тулсан үнэ нэхээд суучихна. Үүнийх нь дүнд нөгөө оюун ухаан, цаг хугацаа, хүн хүч, мөнгө хөрөнгө зарж хийсэн бүтээл, үүсгэсэн агуулга маань магад хэзээ ч байхгүй дараагий эфирийн цагаа хүлээн хэнд хэрэггүй хог болон хөглөрнө. Харин сонин сэтгүүл нь хэн нэгний гэрийг дулаацуулах гэж, шил толийг нь өнгө оруулах гэж эсвэл 00-ийн өрөөнд хэвтэнэ. Мэдээж бүгд үнэ цэнэ байж чадахгүй л дээ гэхдээ эдгээрээс хэд нь түүхийн болоод мэдээлэл, мэдлэгийн хувьд үнэтэй байгаа бол? Үнэхээр харамсмаар....

Жишээ нь, Баабар гуай Baabarpedia гэх Википэдиатай төстэй вэб үүсгэж, агуулга оруулж, хүмүүсээс багагүй дэмжлэг авсан боловч өнөөг хүртэл агуулгыг хэрхэн ашиглах талаар хууль эрхзүйн ямар ч мэдээлэл байхгүй. Хэдэн жилийн өмнө хуучнаар МХХТГ-с санаачлан мэдээллийн технологийн мэргэжлийн үгсийг орчуулах ажил хийгдсэн. Дүнд нь http://www.itdic.edu.mn гэх цахим толийг бүтээсэн боловч оролцсон зарим эрдэмтэд өөрийн оруулсан хувь нэмрийг зохиогчийн эрхээр хамгаалуулах, хуулбарлахыг хориглох талаар санал гаргасан тухай яриа сонсоод мэл гайхаж билээ. Computer-ийг компьютер гэж орчуулаад зохиогчийн эрх аваад, харин бид орчуулгыг нь ашиглахын төлөө зөвшөөрөл авч эсвэл төлбөр төлөх хэрэг үү? Өөрөөр хэлбэл монгол хэл маань хэн нэгний өмчлөлд орж байгаа гэж ойлгогдох гээд ч байх шиг. Энэ мэт жишээ олон. Манайд энэ оюуны өмч, зохиогчийн эрхийн галзуурал явагдаад байна уу гэлтэй.

Мэдээж бүх мэдээлэл нээлттэй байх албагүй. Гэлээ ч Үндсэн Хуулийн дагуу хүн өөрийн өмчийг захиран зарцуулах эрхийг эдэлдэг. Зохиогчийн л шийдэх асуудал. Гэхдээ бидэнд нээлттэй агуулга хэрэгтэй, шаардлагатай байна. Ялангуяа хэн бүхэнд хамаатай, хэрэгтэй мэдээллүүд. Жишээбэл түүх, хууль, хэл соёлтой холбоотой бас бүх нийтийн боловсролд үнэтэй хувьд нэмэр оруулах зүйлс заавал нээлттэй агуулга байх ёстой гэж би мунхаглана. Эцэст нь миний блогийн бүх агуулга "нээлттэй агуулга", өөрөөр хэлбэл та дурын зорилгоор авч ашиглаж болно гэхдээ хаанаас авснаа л дурдахад болно. Баярлалаа.

Нутагшуулалт хэрэгтэй юу?

Ямар нэг зүйлийг өөрийн хэл соёл, амьдралын хэв маягт нийцүүлэн өөрчлөхийг нутагшуулах гэж хэлээд байх шиг. Програм хангамжийн нутагшуулалтанд орчуулга чухал үүрэгтэй орох ч орчуулгатай шууд холбоогүй нэр үгийг олон тоонд хувиргалт хийх, мөнгөн тэмдэгтийн тэмдэглэгээ, долоо хоногийн эхний өдөр, огнооны болон цагийн тэмдэглэгээ, цаасны хэмжээ зэрэг маш олон зүйлс багтдаг. Жишээ нь, АНУ нь өнөөдрийг 08/03/09 гэж тэмдэглэж байхад бид 2009-03-28, долоо хоногийн эхний өдрийг бүтэнсайн гэж үздэг бол бид даваа гарагийг гэж үздэг, мөн бид A4 хэмжээстэй цаас өргөн ашигладаг бол тэд Letter гэх цаасны хэмжээсийг ашиглаж байх юм. Харин монгол маягт шилжүүлэхийг монголчлох гэнэ.

Гэвч монголчлох хэрэг байгаа юу? Зарим хүмүүс програм хангамжийг яг байгаа чигээр нь англиар ашиглах нь дээр гэж үздэг. Үүнийгээ чухал болоод байгаа нийтийн англи хэлийг сайжруулах, сурах эрмэлзлийг өдөөх сэдэл болно гэж тайлбарлах нь бий. Гэвч өнөөдрийн нийгэмд өдөр тутмын ажлын багаж, мэдээлэл түгээх, хүлээн авах зайлшгүй хэрэгсэл болтлоо өргөн хэрэглээнд нэвтрээд буй тооцоолуурыг (компьютер) ашиглахын тулд бид гадаад хэл сурах, сурах сурахдаа бүр давгүй өндөр түвшинд сурах шаардлага байгаа гэж би хувьдаа боддоггүй. Миний өвөө мэдээлэл авах, хааяа нэг гардаг ойр зуурын бичиг цаасны ажлаа хийхийн тулд англи хэл сураад явж байна гэдэг утгагүй хэрэг. Дөнгөж уншиж сурч буй жаахан дүү нар минь, эсвэл энгийн ард иргэдэд мэдээж англи хэл сурах нь давуу тал олгох ч зөвхөн тооцоолуур ашиглахаар хөшүүрэг хийнэ гэдэг байж боломгүй хэрэг мэт.

Нөгөө талаасаа өнөөдөр гэртээ нэг юм авч тавьчихаад тэрийгээ хэлний бэрхшээлээс болоод хааяа нэг асааж хөзөр гэх мэт жижиг тоглоом тоглочихоод, эсвэл ганц нэг хуудас юм шивж хэвлэж гаргачихаад л өөр хэрэглээ бараг үгүй, олигтой ч ашиглаж, хэргийг нь гаргаж чадаагүй айл өрх хэд байгаа бол? Энэ талаар судалгаа байна уу? Гэтэл нөгөө талд нь бидний мэргэжил нэгт нөхдүүд ямар нэг бүтээгдэхүүн хийхэд ашиггүй, манай зах зээл хэт жижиг, хэрэглэгчид маань боловсроогүй байна гэх мэтийн олон гомдлын үг унагадаг. Манайд мэдээллийн технологижсон, тооцоолуур ашиглаж чаддагаасаа чаддаггүй нь хавьгүй их, бас мэдээллийн технологийн хэрэглэгчид байгаа ч дийлэнх нь маш идэвхигүй. Мэдээж бүгд ийм байх ёсгүй л дээ, гэхдээ л хөгжлийн нэг жам.

Бидний хэсэг нөхдүүд нээлттэй эхийн програм хангамжийн нутагшуулалтыг хийж дуусгах талаар сүүлийн 6 жил ярьж, хэлж багагүй зүйлийг хийсэн. OpenMN багийн ахлагч С.Бадралын хөдөлмөрийн дүнд бид огнооны тэмдэглэгээ, 7 хоногийн эхний өдөр, цаасны хэмжээс, сар болоод гарагийн монгол нэршил, монголоор бичих боломж гээд бүх суурь асуудлаас салж чадсан. Бас түүний манлайллын хүчинд бид эх хэл дээрээ тооцоолуур ашиглаж болох юм байна, үүнийг хийх нь тийм ч хэцүү зүйл биш байна гэдгийг олж мэдсэн. Тухайн үедээ бидний амжилтыг олон улсад жишээ болгон ярьж, бидний хийсэн бүтээснийг гайхаж байсан.

Гэвч өнөөдрийг хүртэл шийдэгдээгүй ирсэн нэг асуудал бол нэр томъёоны сонголт ба хамтын ажиллагаа юм. Энэ англи үгийг ингэж орчуулах хэрэгтэй гэсэн олон санал гаргадаг боловч өдий хүртэл нэгдсэн шийдэлд хүрч чадаагүй л яваа. Мэргэжлийнхэн бид болохоор монголоосоо илүү англиар ашиглаад дасчихсан байдаг болоод ч тэр үү монголоор бичээд, ярихаар нэг л биш. Нөгөө талаасаа орчуулах болохоор хэлний мэргэжилтнүүд биш болохоор үгийн сонголт, ярилцах сэдэв, маргааны үндэслэл маань тийм ч оновчтой биш байсан мэт санагдана. Хэрэв та анзаарсан бол би компьютер гэж биш тооцоолуур гэж бичиж байгаа. Компьютер гэдэг үгийн үндэс, язгуур гээд манай хэлний юу ч байхгүй. Харин тооцоолуур нь тооцох, тооцоолох гэсэн үгийн үндэстэй, уур гэсэн нэр үг үүсгэгч дагавартай. Өөрөөр хэлбэл ашиглаж дасаагүй боловч ойлгоход илүү хялбар. Гэтэл нөгөө хэл шинжлэлийнхэн маань дотроо талцан хуваагдсаны улмаас бидний нөхөд яг хэнтэй хамтран ажиллах учраа олохгүй байх жишээтэй. Уг нь манай мэргэжилтнүүд, хэл шинжлэлийн мэргэжилтнүүдтэй хамтраад ажиллачихвал... Энэ мэт хэлзүйн асуудлууд их бий.

Бидэнд програм хангамжийн эх хэл дээрээ ашиглах, нээлттэй эхийн програм хангамжийн монголчлох чухал шаардлага бий. Энэ нь маш олон давуу талыг олгоно. Үүнийг хийхтэй холбоотой асуудал, бэрхшээлүүд ч бий. Гэхдээ асуудал гарлаа гээд хойш суух биш харин шийдвэрлэх ёстой. Миний бодлоор бид нэгийг бодож, хүчээ нэгтгэж ямар нэг зүйл хийх цаг болсон. Блогийн минь уншигч авхай энэ талаар юу гэж бодож байна?

Нээлттэй эх ба чөлөөт програм хангамж №2

Үргэлжлэл. Өмнөх буюу чөлөөт програм хангамжийн талаар http://www.dulmandakh.com/2009/02/1.html хаягаар орж уншина уу.

Чөлөөт програм хангамжийн үүсгэгч Stallman програм хангамж нь шавхагдахгүй нөөц учир ширхэгчлэн зарахын эсрэг байсан ч зөвлөлгөө, суурилуулалт, хөгжүүлэлт зэрэг дээр хөдөлмөр зарж буй тул түүнийгээ үнэлэх, хөлс авах ёстой гэж үздэг юм. Өөрөөр хэлбэл програм хангамжийг хэд ч хуулбарласан дуусахгүй, хичнээн ашигласан ч хуучирч муудахгүй гэсэн санаа. Ингээд чөлөөт програм хангамжид суурилсан суурилуулалт, зөвлөх, хөгжүүлэлтийн зэрэг олон төрлийн бизнес хийхийг оролдсон болоовч "free" гэдгийн "үнэгүй" гэх нөгөө утга нь хүмүүст буруу ойлголт төрүүлж, бизнесүүдэд саад болж байлаа. Иймийн учир хэсэг нөхөд нийлээд чөлөөт програм хангамжийн утгыг агуулсан боловч бизнест саад болохгүй нэр томъёо олж, түүнийгээ тодорхойлсон нь open source буюу нээлттэй эх юм. Bruce Perens, Eric Raymond нар хэсэг нөхдийн хамтаар нээлттэй эх гэдэг зүйлийг тодорхойлсон бөгөөд үүгээрээ нээлттэй эхийн програм хангамжийн лиценз нь ямар байх ёстойг зааж өгсөн юм. Гэхдээ эх код нь нээлттэй л бол нээлттэй эхийнх гэж ойлгож болохгүй, харин лиценз нь тодорхойлолтыг хангаж байх ёстой. Мөн тэд энэхүү үзэл санаагаа дэлгэрүүлэх, програм хангамжийн лицензүүдийг нээлттэй эхийнх мөн эсэхийг хуулийн дагуу баталгаажуулах үүднээс Open Source Initiative буюу Нээлттэй Эхийн Санаачлага гэх ашгийн бус байгууллагыг байгуулан ажиллаж байна. Өнөөдрийн байдлаар "нээлттэй эхийн" гэсэн шаардлагыг хангасан 72 лиценз байгаа ба эдгээрийг ашигласан бүх програм хангамжууд нь нээлттэй эхийнх гэж тооцогдох юм.

Ямар ялгаатай вэ?

Чөлөөт програм хангамж болон нээлттэй эхийн програм хангамжийн хооронд тийм ч сүртэй ялгаа байхгүй. Аль аль нь л эх код нээлттэй байхыг, хэн ч ямар зорилгоор ашиглаж болох тухай заасан байдаг. Гэвч үүнд зөвхөн үзэл баримтлалын зарчмын ялгаа гардаг. Чөлөөт програм хангамж нь хэрэглэгч, програм хангамжийн эрх чөлөөг дээдэлж байхад нөгөөх нь зөвхөн эх код нээлттэй байх, хэн ч өөрчлөж болох байхыг дээдэлдэг. Мөн хууль зүйн үүднээс лицензээс гадна патент гэх мэт өөр бусад зохицуулалтууд байдаг тул бүх нээлттэй эхийн програм хангамжууд чөлөөт програм хангамж болж чаддаггүй. Жишээ нь, төрөл бүрийн дуу болон дүрсний кодек, формат, технологиуд нь зарим улсад патентаар хамгаалагдсан байдаг тул хэдий нээлттэй эхийнх боловч тоглуулагч нь зарим улсад чөлөөтэй ашиглагдах, хөгжих боломжгүй байдаг учир чөлөөт програм хангамж болж чаддаггүй. Гэсэн хэдий ч сүртэй ялгаа байдаггүй болохоор сүүлийн үед Free and Open Source Software (FOSS) буюу Чөлөөт болон Нээлттэй Эхийн Програм Хангамж гэх нэр томъёог өргөнөөр ашиглах болсон.

Орхигдуулсан, дэгсдүүлсэн зүйл эсвэл асуулт байвал сэтгэгдэл болгон үлдээнэ үү.

Нээлттэй эх ба чөлөөт програм хангамж №1

LiMNux бүлгэмийн Google Groups маань бий цагаасаа эхлэн нэлээн идэвхитэй байж, линукстай холбоотой санал бодлоо хуваалцдаг, асуудлыг хэлэлцдэг, мэдлэг туршлага солилцдог цэг болон хувирч байна. Үүнд л зориулж LiMNux бүлгэм оршин тогтнож, ийм л зорилгоор Google Groups-г үүсгэсэн. Миний блогийн зүүн баганаас идэвхитэй хэлэлцэгдэж буй сэдвүүдийг харж болно. Саяхан нэгэн гишүүн маань Open source & free Software гэсэн сэдэв нээсэн нь ийнхүү блог бичих шалтгаан боллоо. Линуксыг ойлгоё гэвэл түүний хөгжлийн нууц болсон open source болон free software гэсэн ойлголтуудыг мэдэх шаардлагатай гэж үзэж багахан судалж байсан туршлагаасаа, өөрийн ойлголтоосоо хуваалцах гэсэн юм. Гэхдээ аль болох энгийнээр, товчоор тайлбарлахыг хичээсэн болно. Андуу ташаа зүйл бичсэн байвал залруулахыг хүсье.

Юуны өмнө "open source" гэдгийг "нээлттэй эх", "open source software" гэдгийг "нээлттэй эхийн програм хангамж", харин "free software"-г "чөлөөт програм хангамж" гэж авсан орчуулсан байгаа. Анх програм хангамж үүсч хөгжихдөө зөвхөн тоног төхөөрөмжийн нэмэлт, дагалдах зүйл байсан бөгөөд тусдаа, бас худалдаалж болдог гэсэн ойлголт байгаагүй юм. Ийм болоод ч тэр үү бараг бүх програм хангамжийн код нь нээлттэй буюу хэн ч үзэх, өөрчлөх боломжтой байсан. Харин 1980-аад оны дунд үеээс програм хангамж нь капил юм, түүнийг тоног төхөөрөмжөөс тусад нь худалдан борлуулах боломжтой юм гэдгийг бизнесүүд ойлгосноор код нь нээлттэй байх нь оюуны өмчийн хулгайг гааруулж байна, үүний оронд худалдаж мөнгө олцгооё гэсэн уриалгыг тарааж эхэлсэн. Юникс ч мөн адил энэ давалгаанд өртсөн. Энэ цагаас эхлэн ихэнх програм хангамжуудын код хаалттай болж, талх мэт ширхэглэн худалдагддаг болсон. Магад зөв, магад буруу.

Хаалттай байдлыг дэмжихгүй, хуучин нээлттэй байдлыг хүсэмжлэх хүмүүс байсны нэг нь Richard Stallman юм. Тэрээр програм хангамж нь нээлттэй хөгжиж, ялангуяа Юникс нь өмнөхийн адил байхыг их хүсч байсан. Энэ тухайн үеийн нөхцөл байдлын улмаас энэ нь боломжгүй байсан тул тэрээр Юникстэй ижилхэн ажилладаг боловч нээлттэй үйлдлийн систем үүсгэх зорилгоор GNU гэх төслийг эхлүүлж бусад хөгжүүлэгчдэд тунхаг бичиг илгээсэн. Төслийн хүрээнд тэрээр үйлдлийн системийн цөм, бүрхүүл, хөгжүүлэлтийн болон бусад хэрэглэгчдийн хэрэгслүүдийг үүсгэхээр зорьж байв. Эдгээр програм хангамжуудаа тэрээр free software буюу чөлөөт програм хангамж гэж нэрлэж байлаа. Free гэдэг үг нь англи хэлэнд "үнэгүй" бас "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ба энэ тохиолдолд ямар нэг үнэ төлбөрийн тухай бус харин тухайн програм хангамж болон хэрэглэгч, хөгжүүлэгчийн эрх чөлөөний тухай ойлголт юм. Чөлөөт програм хангамж нь тодорхойлолтынхоо дагуу доорх 4 эрх чөлөөг эрхэмлэнэ:

- програм хангамжийг дурын зорилгоор ажиллуулах, ашиглах
- програм хангамжийг хэрхэн ажилладгийг судлах, өөрийн хэрэгцээнд нийцүүлэн өөрчлөх
- хуулбарыг түгээх, тараах
- програмыг сайжруулах, өөрийн сайжруулалтыг олонд гаргах, тараах

Сүүлйин эрх чөлөөг биелүүлэхийн тулд эх код заавал нээлттэ байх ёстой учир энд онцлон зааж өгөөгүй байдаг. Дээрх тодорхойлолт, үнэт зүйлийг чөлөөт програм хангамжийн хөгжүүлэгч бүр мэддэг боловч энгийн хэрэглэгчид төдийлөн мэддэггүй бөгөөд freeware буюу үнэ төлбөргүй боловч эх код нь хаалттай програмуудтай андуурах нь элбэг байдаг.

Мөн энэхүү эрх чөлөөг хадгалах, дамжуулж байх зорилгоор лиценз үүсгэсэн нь GPL (General Public License) юм. Лиценз нь програм хангамжийн хэрэглэгч ямар эрх эдэлж, ямар үүрэг хүлээх талаар тусгасан хуулийн бичиг юм. Лицензийн дагуу хүн бүр ижил эрх чөлөөг эдлэх ба та эрх чөлөөг эдэлсэн бол бусаддаа ч бас эрх чөлөө олго гэж шаарддагаараа бусад лицензүүдээс ялгаатай. Өөрөөр хэлбэл та 1000 мөр дээр 1-г нэмж бичсэн ч 1 мөр дээр 1000-г нэмж бичсэн ч код нь бүрэн нээлттэй байх ёстой бөгөөд хэн ч өөрчлөх, сайжруулах, тараах эрхтэй байх ёстой юм. Линукс цөм маань GPL ашигласан байдаг ба ийнхүү тэгш тоглоомын талбай үүсгэсэн нь түүний хөгжлийн нууц гэж үздэг.

Дараагийн цуврал дээр нээлттэй эхийн програм хангамжийн талаар болон энэ 2-ын ялимгүй ялгааны талаар өөрийн олж мэдсэн зүйлсээ бичихээр төлөвлөж байна.

Joomla! орчуулгын баг

Нээлттэй эхийн програм хангамж манай оронд хөгжин дэлгэрч буй талаар нэгэн жишээ мэдээ дуулгахаар энд бичиж байна. Дөнгөж өчигдөрхөн манай хэсэг залуус Joomla!-ийн албан ёсны орчуулгын багаар тодорхойлогдож, дэлхийн 50 гаруй орны нээлттэй эхийн дэмжигч, орчуулагчидтай хөл нийлүүлэн алхах болсон байна. Ингэснээр бид эх хэл дээрээ ямар ч төрлийн вэбийг маш бага зардлаар хийх боломжтой болж байгаа юм. Энэ багийг "жуумлачин" Алтансүх толгойлж байгаа юм байна. Түүний багийн эхлүүлсэн том ажлыг хамтдаа дэмжицгээе. Бас баяр хүргэе.

Шинэ залуу ба хуучнаа дурсахуй №1

Долоо хоногийн өмнөөс нэг залууг ажил дээрээ туршилтаар, дадлагаар ажиллуулах болов. Түүнийг аль 2 жилийн өмнөөс мэдэх бөгөөд юникс төрлийн системд их сонирхолтой нэгэн. Өнгөрсөн хугацаанд түүнийг чиглүүлж, зөвлөж, бэрхшээл гарсан үед нь туслах хүн байгаагүй болохоор ихэнх юникс хэрэглэгчийн наад захын мэдэх ёстой зүйлсийг мэдэхгүй юм. Гэхдээ л тэрээр одоо болтол бууж өгөөгүй, сурах сонирхол, идэвхи нь одоо хүртэл байгаа нь их олзуурхууштай. Хэдйигээр би юниксийг бүр сайн мэдэхгүй ч түүний асууж буй асуултууд нь надад яг миний тэгж юникс сурах гэж зүдэрч байсан үеийг минь санагдуулдаг юм. Тэгээд юникс анх сурч эхэлсэн түүхээ бичью гэж бодлоо.

Анх 2000 оны сүүлээр интернэтээр хэсч яваад линукс гэж зүйлийн талаар олж уншиж байв. Линукс гэдэг нь Windows шиг үйлдлийн систем гэхдээ чи өөрөө өөрийнхөөрөө, хүссэнээрээ өөрчлөх боломжтой гэж бичсэн байсан нь миний анхаарал болон сонирхолыг татсан юм. Нэтээр уншихаас олж харах, ашиглах үзэх боломж бараг байхгүй байлаа. Нэлээн сүүлд харин Микомд ажилладаг байсан танил маань Redhat6.2 гэдэг хувилбарыг нь дискэн дээр бичиж өгч байж билээ. Тэрийг нь аваачиж одоо Yadii.net-ийг хийдэг Батмөнхийн компьютер дээр анх суулгаж үзсэн юм. Файлын систем, түүний бүтэц, бүрхүүл гээд юниксийн талаар А ч байхгүй 2 гар баахан асуултанд хариулаад яваад л байлаа, нэг юм суучих шиг боллоо. Ассан чинь харин Windows шиг гоё биш (одоо бол эсрэгээрээ) шал хачин хар дэлгэц гарч ирээд зогсчихоор нь их л гайхаж байж билээ. Ингэж суулгахдаа түүний компьютер дээр байсан бүх юмыг нь устгаснаа дараа нь мэдсэн гэж...

Тухайн үед юниксийг ашигладаг хүн байсан ч над мэтэд нь олддоггүй байлаа. Ганц нэг асуух боломж гарсан ч залхааж орхисон юм. Асуух ч хүн байхгүй, бас хэл сайнгүй болохоор уншаад ч ойлгохгүй. Хэлтэй байлаа ч зарчмыг нь мэдэхгүй бол бас ойлгохгүй. Яаж аваад ч юм "Секреты Юникс" бас нэг линуксын талаар орос хэл дээр ном олж аваад ээлжилж уншина. Уншиж яваад л хэлийг нь мэддэг ч ойлгохгүй болно. Хэсэг хаяна, нөгөө номоо бас өөр ном үзнэ. Суулгаж чадахгүй болохоор энэ үед зүгээр л ном уншина, туршлага байхгүй. Гайгүй сураад байж байтал 7.0, 8.0 гээд гарахад нь суулгаж үзэж байсан. Хамгийн сүүлд 9.0 хувилбарыг харин хэсэг ашиглаж үзсэн юм. Гэхдээ тухайн үед, одоо ч бас линукс дээр модем ажиллуулахад хүндрэлтэй байсан болохоор Windows дээрээсээ интернэтээс юм уншиж тэмдэглэж авна, эсвэл файл татаж аваад линукс руугаа зөөж оруулж туршиж үзнэ. Болохгүй бол буцаад л Windows.

Ингэж байгаад номноос уншсанаас хэтрэхгүй шахуу мэдлэгтэй, бас хүн юм асуухаар мэддэг ч юм шиг нөхөр 2004 онтой золгов. Би маш тод санадаг юм. Тэр нэг зун ажилд орох санаатай МТҮПарк дотор хаалга хаалга шагайгаад явж байтал өмнө нь хэдхэн удаа хальт уулзсан, Микомд миний мөрөөдөл болсон хар дэлгэц ширтэж суудаг байсан Анар админ сууж байсан юм. Нэг нэгийгээ мэдэхийн хувьд мэндлээд, түүнд ажилд орох санаатай яваагаа хэлэхэд тэрээр намайг туршилтаар ажиллахыг зөвшөөрсөн юм. Ингэж миний зүүд мөрөөдөл болсон юникстэй ажиллах, системийн администратор гэж ажлыг хийж эхэлж байж билээ. Юникстэй ажиллах, системийн администратор гэж чухам ямар ажлыг нь мэдэхгүй байж би аль хэдийнээ ухаанаа алдатлаа дурласан байсан юм.

Цааш үргэлжилнэ....

Нөгөөдөр нэгэн илтгэл тавих нь

Нөгөөдөр 12 цаг 30 минутаас МТҮП-ын хурлын зааланд өмнө бичиж байсан блогтойгоо ижил сэдвээр илтгэл тавихаар болов. Энэхүү илтгэлдээ өмнө бичсэн санаа болон зарим нэг бичгээр илэрхийлж чадаагүй эсвэл боломжгүй байсан зарим санаануудаа жишээтэй нь оруулах бодолтой байна. Бичиж ярих, унших сонсох маань их ялгаатай. Өнөөдөр л илтгэл тавих болсноо мэдэж, өнөө маргаашдаа ажлын завсраар жаал бэлдэж байгаад ярина даа. Дутуу дулимаг зүйл байвал өршөөгөөрэй. Хэрэв та нээлттэй эхийн талаар бас мэдээллийн технологийн боловсролын талаар сонирходог бол таныг хүрч ирээд бидэнтэй санал бодлоо хуваалцахыг урьж байна.

МТ-ийн Инкубаторт байдаг компаниуд тус бүр нэг сарыг дааж аван сонирхолтой арга хэмжээ зохион байгуулах ёстой байдаг юм. Энэ сард EON гээд компани таарсан бөгөөд инкубаторын компаниудаас бүгдээс нь илтгэл тавиач гэсэн санал гаргасан байсны үр дүн нь энэ. Миний хувьд цахим шуудангаа гүйцэт шалгадаггүй байсны лайгаар өнөөдөр л мэдэж сэдвээ сонгож авлаа.

Нээлттэй эх ба үндэсний аюулгүй байдал

"Хэрэв Орос улс нь програм хангамжийн салбарт хараат бус байж чадахгүй бол бусад бүх хараат бус болон өрсөлдөх чадвартай байхыг хүсч буй салбарууд аюулд унана" гэсэн үгийг манай хойд хөршийн ерөнхийлөгч Д.Медведев хэлсэн байх юм. Мэдээллийн технологи болон програм хангамж нэвтрээгүй, хэрэглэгддэггүй салбар, үйл ажиллагаа гэж өнөөдөр үгүй болсон. Хэрэв ашиглаж буй технологи, програм хангамж нь аль нэг компани эсвэл улс орны мэдлийнх бол тэрхүү салбар, үйл ажиллагаа бараг тэр технологийн компанийн хараат болж байна гэсэн үг. Жишээ нь, ОХУ батлан хамгаалахдаа Microsoft-ийн технологи, програм хангамж ашигладаг байтал АНУ-тай харилцаа муудаж эдийн засгийн хориг арга хэмжээнд орсон байг. Гэтэл аюулгүй байдлын томоохон алдаа илэрвэл яах уу? Ер нь Оросын технологийн талаар мэдээллийг нууцаар дамжуулахгүй гэдэгт яаж итгэх вэ? Зөвхөн эх код нээлттэй байхад, хангалттай тооны бас чадварлаг мэргэжилтнүүд байхад технологийн хараат болохоос маш их хувиар магад бүрэн хамгаалж болох юм. Оросууд нээлттэй эхийн програм хангамж руу бодлогоор, бага багаар шилжиж байна. Ингэхдээ бас дотоодын зах зээлийг дэмжих, хамгаалах аргуудыг ч авч байна. Бас сүрхий байгаа юм шүү.

Нээлттэй эх ба МТ-ийн боловсрол

Нээлттэй эх гэдэг нь товчхондоо бол програмыг бичсэн эх код буюу түүний яаж ажилладаг нь хэн бүхэнд нээлттэй, бас түүнийг нь хэн ч судлах, өөрчлөх боломжийг олгосон хөгжүүлэлтийн загварыг хэлдэг. Харин хаалттай хөгжүүлэлтийн хувьд бол тэрхүү програм хэрхэн ажилладаг, хэрхэн хийгдсэн нь хийсэн хүний л мэдэлд байхаас хөндлөнгийн хүн харж үл болно, зөвхөн ажиллуулж л болно. Хэдийгээр харахад эх код нээлттэй байх үгүй нь жижиг асуудал мэт боловч манайх шиг хөгжиж буй, ирээдүйд МТ-ийг хөгжлийн түлхүүр гэж тодорхойлсон улсын хувьд асуудал арай өөр юм. Хөгжингүй улсуудын хувьд зардал хэмнэх, нэг нэгээсээ хараат бус байх зорилгоор ихэвчлэн нэвтрүүлж хөгжүүлж байгаа. Гэтэл миний нүдээр, манай орны хувьд бүр илүү чухал үзүүлэлт мэт санагддаг юм.

Аутсорсинг хийхэд хүний нөөц үнэхээр дутагдалтай байна. Хүмүүстэй ярилцаж байхад ялангуяа аутсорсингийн бизнес эрхэлж буй хүмүүстэй ярилцаж байхад ажил олох боломжтой боловч энд авчраад хийх хүний нөөцийн асуудал үнэхээр дутмаг талаар бүгд ярьдаг. Хэд хоногийн өмнө АНУ-д байхдаа Баатар ахтай, мөн ирчихээд Жагдагтай ярилцаж байхад Монголд байгаа баг маш сул учир эндээс ажил аваад, чанартай хамгийн гол нь хугацаанд нь гүйцэтгэх боломжгүй гэж хэлж байсан нь тодхон санагдаж байна. Энэ л манай мэдээллийн технологийн мэргэжилтэн бэлтгэж буй сургалтын хөтөлбөр, арга барил нэг биш байгааг илтгэнэ. Миний бодлоор ямар нэг шинэчлэл хийлгүйгээр энэ янзаараа явбал бид мэдээллийн технологийн хөгжлөөс илүү хол хоцрох тийш хандах байх.

Нээлттэй эхийн програм хангамжийн хэрэглээ, хөгжүүлэлтийг бодлогын түвшинд дэмжмээр байна. Манайд төгсч буй ихэнх оюутнууд үнэхээр чадалтай, толгойтой боловч төлөвлөх, багаар ажиллах, харилцааны зэрэг чадварууд маш дутмаг олгогддог. Бас гэрийн даалгавар, бие даалт, курсын ажил гээд цөөн хэдэн мөр кодтой ажиллаж байснаас хэдэн мянган мөр кодтой ажиллаж байсан туршлагагүй төгсдөг. Зарим гайгүй нэг нь хамраа сөхсөн байх нь элбэг. Гэтэл баг болж ажиллаад хамтын төлөвлөлт хийх, асуудлыг хамтдаа тодорхойлох, код хамтран бичих, хоорондын харилцаа зэрэг дээр байнга асуудал үүсэх ба үүний шийдвэрлэхийн оронд ганцаарчилсан тоглолт хийхийг илүү үзнэ. Эсвэл ажилд авсан компани энэ бүгдийг эхнээс нь зааж сургах, дадлагажуулах гэж багагүй хугацаа зарцуулна. Харин үүний оронд нээлттэй эхийн програм хангамжийг бодлогоор дэмжиж ажилласны үр дүнд богино хугацаанд их хэмжээний үр дүнд хүрэх боломжтой гэж боддог. Жишээ нь, нээлттэй эхийн програм хангамжийн хөгжүүлэлт нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс хийгддэг бөгөөд тэнд маш туршлагатайгаас авахуулаад анхлан сурагчид ч байна. Тэд бүгд цахим хэлбэрээр харилцах ба мөн адил аргаар ажлыг төлөвлөж, асуудлын талаар ярилцаж шийдвэр гаргана. Эндээс хэрхэн багаар асуудлыг тодорхойлж, шийдвэрлэдэг болон хэрхэн цахим харилцаа үүсч, хөгждөгийг бэлэхнээ харж болно. Энэхүү харилцааны үндсэн дээр тэд бас бүгдээрээ хамтран кодыг хөгжүүлж, алдааг засварлах ба үүндээ хувилбар удирдах системийг ашиглана. Жишээ нь, Firefox, PHP, Apache, GNOME, линуксын цөм гээд энэ жагсаалт маш урт. Манайханд ёстой дутагдаад байдаг real-life буюу жинхэнэ амьдрал дээрх төсөл дээр ажиллаж үзэх, багаар ажиллах дадал олж авах өргөн боломжийг нээж өгнө. Мөн жинхэнэ програм хангамжийг ажиллагаа, найдвартай, тогтвортой болон аюулгүй байдлын үүднээс хэрхэн бичдэг, ямар технологи ашигладаг гээд маш их зүйлийг кодоос, хөгжүүлэгчдээс суралцах боломжтой.

Ингээд бичээд байвал нээлттэй эх нь МТ-ийн боловсролд маш их ач холбогдол өндөртэй болох нь харагдаж байна. Нөгөө талаас зарим нэг дутагдал байж болох ч нэгэнт олж авсан дадал, туршлага, мэдлэг нь хөрвөх чадвартай тул чадваргүй хүнтэй харьцуулашгүй. Ер нь боловсролын салбарт бодлогоор дэмжиж өгөөд ашиглавал богино хугацаанд үр дүнд хүрэх боломжтой мэт. Энэ талаар уншигч авхай юу гэж бодож байна?

Хэрүүл дуусч, Debian 5 удахгүй гарах нь

Нэг талаас ардчилал хэрэгтэй, нөгөө талаас хэрэггүй ч юм шиг. Нэг талаас идеалист байх нь гоё, бас үгүй ч юм шиг. Ямар ч байсан туулшралгүй аливаа юмны голыг олох хэрэгтэй юм шиг байгаа юм. Бас нэг иймэрхүү асуудлаас болоод тодорхойгүй хугацаагаар хойшлоод байсан Debian Lenny буюу 5-р хувилбар удахгүй гарахаар болсон байна. Асуудлын гол нь Debian маань ямар програм хангамжийг өөрт агуулж болох вэ гэсэн журамтай бөгөөд тэр нь зөвхөн нээлттэй эхийн програм хангамж гэж заасан байдаг. Гэвч зарим нэг тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэгч компаниуд төхөөрөмжийг ажиллуулахад шаардлагатай firmware гэх жижиг програмыг хаалттай байлгадаг нь тэдгээрийг оруулахгүй байх эсэх талаар хөгжүүлэгчдийн дунд үл ойлголцол, маргааны алим болсон юм. Тэдгээрийг оруулахааргүй болбол нэлээн олон төхөөрөмжүүд ажиллахгүй болохоос гадна цэвэрлэгээ хийх ажил нь нэлээн урт хугацаа шаардах юм. Дайран дээр давс гэгчээр Debian нь төлөөллийн зарчим байхгүй, зөвхөн бүх хөгжүүлэгчдийн санал асуулгаар асуудлыг шийддэг хэт ардчилалтай учир тэрхүү санал асуулгыг зохион байгуулах нь ихээхэн эсэргүүцэл, хэрүүлийг дагуулдаг юм билээ. Ямар сайндаа үүнээс нь болоод нарийн бичгийн дарга ажлаа өгсөн байгаа. Эцэст нь санал асуулга маань firmware-г агуулах нь зөв гэсэн дүнгээр дууссан тул одоо бараг бэлэн болсон Lenny-г гүйцээгээд ойрын хугацаанд гаргахаар болсон байна. Асуудлын талаар Arstechnica сонирхолтой нийтлэл гаргасан бөгөөд ямар ч байсан удаан хүлээгдсэн Debian Lenny тун удахгүй бидний гар дээр ирэх нь байна.

2008 оны нээлттэй эхийн ялалтууд

Хоёр оны зааг дээр бараг хүн бүр л улирч буй оныхоо ажлыг дүгнэж, ирж буй оныхоо ажлыг төлөвлөдөг. Сонирхолтой мэдээлэл хүргэж байдаг Arstechnica вэбээс 2008 оны нээлттэй эхийн онцлох үйл явдлуудаас хүргэж байна. Үүнд нь Firefox 3, KDE 4, Mono 2 болон Python хэлний 3 гэх мэт шинэ хувилбарууд оржээ. Мөн QT-ийн хөгжүүлэгч, KDE-ийн ивээн тэтгэгч Trolltech компанийг Nokia худалдаж авсан явдлыг бас онцложээ. Хамгийн сүүлд нь нээлттэй эхийн үйлдлийн системүүд маань OpenSolaris-р бүл нэмснийг оруулсан байна. Үүнийхээ хажуугаар 2009 онд юу болж болох талаар товч бичжээ. Саяхан бас Phoronix-с ийм төрлийн мэдээлэл гаргасныг та бүхэнтэй хуваалцсан билээ.

Нээлттэй эхэд таны тусламж

Хүмүүс бид үнэхээрийн сайн хэрэглэгчид, буцаад өгөлгүй авагчид, үүрд орших мэт сэтгэгчид. Нээлттэй эхийг бид нээлттэй учраас бид ямар нэг төлбөр төлөлгүй авч хэрэглэдэг. Хаяа нэг цохыг мэдээлэх, нөхөөс өгөх зэргээр хариу барьдаг. Тэрхүү зүйл маань үүрд оршин байж өөрт үнэгүй хэрэглэгдэнэ гэж эндүүрнэ. Гэвч тэр бүгдийн цаана хүн ажиллана, тэр хүн хоол идэх бас гэр бүлээ тэжээх хэрэгтэй. Мөн та бүдэнд хүргэхийн тулд сервер, интернэт гэх дэд бүтэц ашиглана, бүгд өөрийн өртөг зардалтай. Энэ бүгдийг яаж нөхдөг гэж бодож байна? Сайн дурын хандиваар. Та код нэмэрлэхгүй байж болно гэхдээ энд л танд туслах боломж байна.

Интернэт хэрэглэгч бүрийн ашигладаг хамгийн том мэдлэгийн сан бол яах аргагүй Wikipedia. Гэтэл энэхүү вэбийг ажиллуулахын тулд асар том дэд бүтэц ажиллаж, түүнийг ажиллуулах гэж цомхон боловч чадварлаг баг ажиллаж байдаг. Зардлаа хаахын тулд тэд жил бүр уншигчдаасаа хандив цуглуулдаг. Хэрэв Wikipedia үйл ажиллагааныхаа зардлыг төлж дийлэхгүй болоод хаагдвал бид тэндээс мэдлэг мэдээллийг хаанаас авах вэ? Чөлөөт болон нээлттэй эхийн програм хангамжийн эцэг, хамгийн гол цөм гэж хэлж болох GNU төсөл маань хандив цуглуулж эхэлжээ. GNU төслийн хүчинд бид өнөөдөр C хэлний нээлттэй сантай, төрөл бүрийн хэлний эмхэтгэгчтай (compiler), bash бүрхүүлээс авахуулаад юниксд байх ёстой бүхий л багажуудтай байгаа. Энэ бүгд нь ямар ч линукс тархацын амин чухал хэсэг. Түүнгүйгээр ер нь ямар ч нээлттэй эхийн програм хангамж оршин тогтнох боломжгүй.

Би саяхан GNU төсөлдөө 120 ам доллар хандивлаад Associate Member болоод авав. 120 гээд сонсоход их мэт боловч сард 10, өдөрт 0.3 буюу 400 төгрөг. Бид огт хэрэггүй зүйлд, тамхинд үүнээс илүүг зарцуулж чаддаг. Яагаад ийм хэмжээний мөнгийг өөрийн болон бусдын тусын тулд, нээлттэй эхийн хөгжлийн төлөө хандивлаж болохгүй гэж? Нээлттэй эхэд таны тусламж хэрэгтэй байна. Далайд дусал нэмэр гэдэг. Бүгдээрээ бага ч болов хандив өргөцгөөе.

2008 он линуксын хувьд

Phoronix сайтаас 2008 оны линуксын шинэчлэлтүүдийг нэрлэжээ. Шинэчлэлтүүдийг харвал энгийн хэрэглэгч, дэлгэцийн системийн талд маш олон шинэлэг, зарим талаар үсрэнгүй гэж хэлж болохоор өөрчлөлтүүд оржээ. Жишээ нь, Graphics Execution Manager (GEM) нь X.Org-ийн үе шат бүхэнд тус тусын байдлаар хийгддэг байсан санах ойн удирдлагыг линукс цөмийн түвшинд шилжүүлсэн бөгөөд цаашид X.Org системийг илүү найдвартай тогтвортой ажиллах боломжийг олгохоос гадна кодын маш их давхардлыг үгүй болгож байгаа юм. Дээрээс нь AMD зэрэг компаниуд төхөөрөмжийн драйверууд нь нээлттэй байхын, мөн линуксын цөм эсвэл X.Org-ын нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг байхын ач холбогдлыг ойлгон өмнө нь хаалттай байсан зүйлсээ нээж эхэллээ. Үүний дүнд нээлттэй эхийн систем дэх төхөөрөмжүүдийн дэмжлэг сайжирч байгаа бөгөөд системийн найдвартай ажиллагаанд нөлөө үзүүлж байна. Энэ мэт өөрчлөлтүүд нь цаашдын нээлттэй эхийн програм хангамжуудын хөгжлийн үндэс суурийг тавьж өгсөн бөгөөд 2009 онд илүү шинэлэг, илүү хялбар, илүү найдвартай ажиллагаатай хамгийн гол нь энгийн хэрэглэгчдэд ашиглахад дөхөм дэлгэцийн систем бий болоход түлхэц болж байна.

Линукс болон чөлөөт програм хангамж 2008 онд

LWN вэбсайтаас шинэ оны өмнөхөн тухайн жилд болсон үйл явдлуудыг цаг хугацааны хувьд эрэмбэлэн танилцуулдаг билээ. Харин он дөнгөж гармагц байхаа (сайн санахгүй байна) ирэх онд болох үйл явдлуудыг зөгнөн бичдэг. За 2008 онд линукс болон чөлөөт програм хангамжийн ертөнцөд юу болж өнгөрснийг http://lwn.net/SubscriberLink/306966/52b6ec4168b3422d/ хаягаас үзнэ үү.

Нээлттэй эхийн үсрэнгүй хөгжил

Миний бие 2000 он хавьцаа интернэтээр орос хэл дээр мэдээ уншиж байгаад нээлттэй эхийн програм хангамж гэдэг зүйлийн талаар анх сонсч билээ. Тэр цагаас хойш бага багаар автсаар одоо түүний нэг эд эс болон хувирсан байх юм. Энэ бүх хугацаанд багахан дүнгэлт хийхэд нээлттэй эхийн програм хангамж нь 2004 оноос хойш нэлээн үсрэнгүй гэж болохоор хөгжсөн гэж хэлж болохоор байсан юм. Жишээ нь, 2004 оноос хойш нээлттэй эхийн програм хангамжуудын чанар нэлээн сайжирсан ба суулгахын тулд та заавал код бичдэг байх шаардлагагүй болсон. Нэр төрөл, тоо ширхэг, оролцож буй хөгжүүлэгчид гээд нэлээн хөгжсөн. Өнөөдөр бараг ашигладаггүй газар, хийдэггүй юм гэж үгүй болж. Үүнд нь маш олон байгууллага, компаниуд тэр бүү хэл төрөөс анхаарлаа хандуулж эхэлсэнтэй холбоотой гэж үздэг. Гэтэл дээхнэ хэсч яваад үүнийг нотлох гэсэн мэт хэдэн видео олсон юм.

Эдгээр видеонуудыг зарим нэг томоохон нээлттэй эхийн төслийн хувилбар удирдах систем дэх мэдээллийг ашиглан дүрсжүүлж үүсгэсэн бөгөөд хэзээ, хэн, юун дээр гэсэн мэдээллүүдийг ашигласан байдаг. Жишээ нь, доор байгаа python хэлний хөгжүүлэлтийн видеоноос харвал эхлээд зохиогч болох Guido ганцаараа нэлээн хэсэг хугацаанд ажиллана, бага багаар хүмүүс нэмэгдсээр 2004 он хавьцаанаас оролцогчид маш ихээр нэмэгдэж, кодын хэмжээ ч томорч байгааг харж болно.


code_swarm - Python from Michael Ogawa on Vimeo.

Цаашаа дараад орвол Apache, PostgreSQL, Eclipse төслүүдийн ижил төрлийн видеонуудыг үзэж болно. Сонирхолтой юм билээ.

Блогоо лицензжүүллээ

Чөлөөт болон нээлттэй эхийн програм хангамж (free and open source software), нээлттэй стандарт (open standards) болон нээлттэй агуулгыг (open content) дэмжигчийн хувьд бас эх орондоо хөгжүүлэхийг эрмэлзэж явдаг хүний хувьд өөрийн блогийн агуулгадаа нээлттэй эхийн аль нэг лицензийг сонгон ашиглах юмсан гэдэг бодол блог бичиж эхлэхэд л төрж байсан боловч өдий хүртэл ажил болголгүй явж ирлээ. Эцэст нь өнөөдөр би Creative Commons Attribution 3.0 Unported гэдэг лицензийг сонгон авч, өөрийн блогт өмнө бичигдсэн болон цаашид бичигдэх бүх бичвэрүүддээ ашиглахаар шийдлээ. Өөрөөр хэлбэл та миний блог дээр байгаа ямар ч төрлийн мэдээллийг тухайн үед өөрөөр заагаагүй бол хуулбарлах, түгээх болон цааш дамжуулах, мөн өөрийн блог эсвэл ямар ч хэлбэрийн бүтээлдээ ашиглах боломжтой болж байна. Ингэхдээ та зөвхөн миний блогийн хаяг эсвэл тухайн бичвэрийн интернэт хаягийг гарчигийн хамт байрлуулахад л болно.

Яагаад гэж үү? Миний бодлоор интернэт бол мэдээллийн чөлөөт ертөнц, тэнд мэдээлэл маань чөлөөтэй урсаж, ашиглагдаж байх ёстой. Бас мэдээлэл нь чөлөөтэй түгж, олон хүнд ашиглагдаж байж өөрийн үнэ цэнийг бий болгож, мэдлэг болж хувирдаг гэж боддог. Тиймээс би өөрийн олж авсан болон өөрийн үүсгэж буй мэдээллийг чөлөөтэй урсаж, ашиглагдаж, цаашлаад мэдлэг болоосой гэж хүсч байна. Өмнө хэлсэнчлэн ашгийн байна уу эсвэл ашгийн бус зорилгоор байна уу хамаагүй Та миний блог дээрх миний бүтээлийг чөлөөтэй хуулбарлах, түгээх болон дамжуулах, бас өөрийн бүтээлдээ ч ашиглах боломжтой. Хамгийн гол нь Та эндээс авсан гэдгээ илтгэж тухайн бичвэрийн интернэт хаягийг гарчигийн хамт дурдах ёстой. Гэхдээ блог дээр маань байгаа холбоос маань тухайн хүний бүтээл тул дээрх лицензийн заалтууд хамаарахгүй, бас гадны материал авч ашигласан бол тухайн үед нь дурдаж байна. Удахгүй энэ лицензийн заалтаа бичвэр бүр дээр гардагаар тохиргоо хийнээ. Бусад блогчдийгоо ч мөн адил нээлттэй агуулгыг дэмжихийг уриалж байна ...